Έφτασε 17 Νοέμβρη και φέτος, και 53 χρόνια μετά συνεχίζουμε να τιμάμε τους ανθρώπους που δεν φοβήθηκαν, δεν σιώπησαν και πάλεψαν για την ελευθερία και τη δημοκρατία απέναντι στη χούντα και τον φασισμό.
Από τα πρώτα χρόνια μετά το Πολυτεχνείο ακούγονταν τραγούδια που έγιναν συνθήματα του αγώνα. Πολλά από αυτά τα τραγουδάμε μέχρι και σήμερα, σε κάθε επέτειο. Ποια από αυτά, όμως, γράφτηκαν πραγματικά για εκείνες τις μέρες; Λίγα. Και ένα από τα πιο αγαπημένα δεν γράφτηκε καν γι’ αυτές.
«Το προσκύνημα» – Σταύρος Ξαρχάκος, Ιάκωβος Καμπανέλλης
Το τραγούδι είναι από το έργο «Το μεγάλο μας τσίρκο», που ανέβηκε τον Ιούνιο του 1973 στο θέατρο Αθήναιον, με μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου και τον Νίκο Ξυλούρη ως ερμηνευτή των τραγουδιών. Οι παραστάσεις διακόπηκαν βίαια από τη χούντα τον Οκτώβριο, λίγο πριν από τα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Όταν το έργο ξαναπαίχτηκε το καλοκαίρι του 1974, προστέθηκε στο φινάλε «Το προσκύνημα», σε στίχους Καμπανέλλη, αφιερωμένο στους νεκρούς της νύχτας του Πολυτεχνείου. Το ερμήνευσαν ο Νίκος Δημητράτος και η Τζένη Καρέζη. Το έργο το είδαν, όπως αναφέρεται, πάνω από 400.000 θεατές σε Αθήνα και επαρχία.
«Ο Ύμνος των Φοιτητών του Πολυτεχνείου» – Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννης Γρεβενιώτης
Οι στίχοι είναι του Γιάννη Γρεβενιώτη, μέλους της Συντονιστικής Επιτροπής του Πολυτεχνείου. Τους μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης αμέσως μετά τα γεγονότα, ενώ βρισκόταν στο εξωτερικό, και ηχογράφησε το τραγούδι παίζοντας πιάνο και τραγουδώντας ο ίδιος. Για την τρίτη επέτειο, η Minos το κυκλοφόρησε σε δισκάκι 45 στροφών, σε λίγα αντίτυπα, με τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου και την Άννα Βίσση στα φωνητικά. Το δισκάκι περιείχε ηχητικό υλικό από τις εξεγέρσεις των φοιτητών σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη και Πάτρα, ενώ στην άλλη όψη υπήρχε το τσάμικο «Βουνά σας χαιρετώ», επίσης του Θεοδωράκη.
«Ο δρόμος» – Μάνος Λοΐζος, Κωστούλα Μητροπούλου
Δεν γράφτηκε για το Πολυτεχνείο, και αυτό το κάνει ακόμη πιο ενδιαφέρον. Η στιχουργός Κωστούλα Μητροπούλου έχει διηγηθεί ότι το τραγούδι γράφτηκε μέσα σε ένα βράδυ, όταν ο Λοΐζος δοκίμασε τη μελωδία στην κιθάρα σε στέκι καλλιτεχνών στο Κολωνάκι, πριν από τη δικτατορία. Σύμφωνα με την ίδια, νόμιζαν ότι έγραφαν ένα τραγούδι για τη δική τους γενιά, που δεν είχε ζήσει τον πόλεμο και την περίμενε στον δρόμο μια δικτατορία. Πρώτη εκτέλεση έκανε η Σούλα Μπιρμπίλη. Την ίδια περίοδο γράφτηκε και «Ο στρατιώτης», που δεν πήρε άδεια από τη λογοκρισία και δεν βγήκε σε δίσκο μαζί με τον «Δρόμο». Με τα χρόνια, «Ο δρόμος» ταυτίστηκε με την εξέγερση και κάθε 17 Νοεμβρίου ακούγεται ξανά.
Περισσότερο από μισό αιώνα μετά, τα τραγούδια αυτά εξακολουθούν να ακούγονται κάθε Νοέμβρη, όχι μόνο ως μουσικά αποτυπώματα μιας συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής, αλλά και ως κομμάτι της συλλογικής μνήμης. Άλλα γράφτηκαν για την εξέγερση, άλλα απέκτησαν τη δική τους θέση στην ιστορία της. Και ίσως αυτή να είναι η δύναμη της μουσικής: να κρατά ζωντανές ιστορίες και συναισθήματα για τις επόμενες γενιές, ακόμη κι όταν εκείνοι που τα έζησαν δεν βρίσκονται πια εκεί για να τα αφηγηθούν.
![]()
