Ο αργός κινηματογράφος και η δυσκολία να αφήσουμε μια εικόνα να έχει διάρκεια.
Ένας άνθρωπος περπατά. Η κάμερα τον ακολουθεί, χωρίς να συμβαίνει κάτι ιδιαίτερα εντυπωσιακό. Συνεχίζει να περπατά. Κάπου εκεί μπορεί να αναρωτηθούμε πότε επιτέλους θα ξεκινήσει η ταινία, ενώ η ταινία έχει ήδη ξεκινήσει. Απλώς, ο ρυθμός της δεν συμφωνεί με αυτόν που περιμέναμε.
Δεν χρειάζεται να νιώσουμε άσχημα. Ούτε η αντοχή σε ένα μεγάλο πλάνο αποτελεί πιστοποιητικό καλλιέργειας. Ωστόσο, αυτή η μικρή ανυπομονησία προσφέρει μια αφορμή να σκεφτούμε τη σχέση μας με τον κινηματογράφο και, λίγο ευρύτερα, με τον χρόνο και, εν γένει με την ίδια τη ζωή.
Ο όρος «slow cinema», αργός κινηματογράφος, περιγράφει μια κινηματογραφική προσέγγιση στην οποία συναντάμε μεγάλης διάρκειας πλάνα, σιωπές και παρατήρηση καθημερινών πράξεων.
Το Βρετανικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου συνδέει τις καταβολές της με την προσήλωση του ιταλικού νεορεαλισμού στην πραγματικότητα, αναφέροντας δημιουργούς όπως ο Αντονιόνι και ο Ταρκόφσκι, ενώ εξετάζει μεταγενέστερα έργα της Σαντάλ Ακερμάν, του Μπέλα Ταρ και του Τσάι Μινγκ-λιάνγκ.
Γιατί, όμως, να μας αφορά ένας κινηματογράφος που παίρνει τον χρόνο του;
Στην καθημερινότητά μας ο χρόνος συχνά αντιμετωπίζεται ως κάτι που πρέπει να αξιοποιηθεί μέχρι το τελευταίο λεπτό. Σπουδές, εργασία, μετακινήσεις, ενημέρωση, ακόμη και η ξεκούραση οφείλει κάπως να χωρέσει σε ένα πρόγραμμα. Μέσα σε αυτή τη λογική, είναι εύκολο να ζητάμε και από μια ταινία να μας δώσει γρήγορα αυτό για το οποίο ήρθαμε. Δράση, πληροφορία, συγκίνηση. Και έαν είναι δυνατόν, χωρίς καθυστερήσεις.
Ο αργός κινηματογράφος μάς προτείνει μια διαφορετική σχέση με όσα βλέπουμε. Μένει σε ένα πρόσωπο αρκετά ώστε να προσέξουμε μια έκφραση. Παρακολουθεί μια εργασία μέχρι να αισθανθούμε την επανάληψή της. Αφήνει τη σιωπή να δημιουργήσει αμηχανία, χωρίς να τη διακόπτει αμέσως ένας διάλογος που εξηγεί τα πάντα.
Εδώ βρίσκεται και μια πιθανή πολιτική διάσταση.
Ποιοι άνθρωποι δικαιούνται χρόνο στην οθόνη;
Πόσο παρακολουθούμε τη ζωή κάποιου που περιμένει, κουράζεται, φροντίζει έναν άλλον;
Στο I Don’t Want to Sleep Alone του Τσάι Μινγκ-λιάνγκ, για παράδειγμα, η φροντίδα ενός τραυματισμένου μετανάστη από έναν άλλον γίνεται βασικό μέρος της αφήγησης. Η παραμονή της κάμερας επιτρέπει να δούμε τις χειρονομίες από τις οποίες συγκροτείται αυτή η σχέση.
Ωραία, θα πει κανείς, αλλά μετά από μια εξαντλητική μέρα θέλω να δω κάτι ευχάριστο, όχι να δοκιμάσω τις αντοχές μου.
Απολύτως κατανοητό.
Θα ήταν παράδοξο μια συζήτηση για την πίεση της καθημερινότητας να καταλήγει σε ακόμη μία απαίτηση από τον κουρασμένο θεατή. Μια γρήγορη κωμωδία μπορεί να μας προσφέρει χαρά, ενώ μια αργή ταινία μπορεί απλώς να μη μας ενδιαφέρει. Η διάρκεια ενός πλάνου δεν εγγυάται το βάθος του.
Για τη δική μας γενιά, πάντως, η συνάντηση με έναν διαφορετικό ρυθμό έχει αξία. Δεν χρειάζεται να αποκηρύξουμε τις συνήθειές μας για να δοκιμάσουμε να παρακολουθήσουμε κάτι που δεν προσαρμόζεται αμέσως σε αυτές.
Να δώσουμε λίγο χρόνο πριν αποφασίσουμε ότι βαρεθήκαμε. Και να δεχτούμε ότι μπορεί, τελικά, πράγματι να βαρεθούμε.
Καμία ταινία δεν θα καταργήσει την εντατικοποίηση της εργασίας ούτε θα επιστρέψει τον ελεύθερο χρόνο που μας λείπει. Μπορεί, όμως, να μας κάνει να αναρωτηθούμε γιατί ακόμη και στην τέχνη βιαζόμαστε τόσο πολύ να φτάσουμε στο επόμενο πράγμα.
Κάποιες εικόνες χρειάζονται χρόνο για να τις καταλάβουμε. Το ίδιο συμβαίνει και με πολλά πράγματα στη ζωή μας.
