Σοκ προκαλεί η ιστορία του Κρίστι Κλικ, του Σκωτσέζου θρύλου που φέρεται να έφτασε μέχρι τον κανιβαλισμό μέσα στον 14ο αιώνα. Η διαδρομή του αποτυπώνει πώς μια μεσαιωνική αφήγηση άλλαζε για αιώνες, ανάλογα με το ποιος τη διηγούνταν.
Ο ιστορικός Γκόρντον ΜακΚέλβι εξετάζει στο The Conversation τον θρύλο του Κρίστι Κλικ, με στόχο όχι τόσο να αποδείξει αν ο συγκεκριμένος άνδρας υπήρξε πραγματικά, όσο να παρακολουθήσει τον τρόπο με τον οποίο μεταμορφώθηκε η ιστορία του σε διάστημα σχεδόν επτά αιώνων.
Ο κανιβαλισμός έχει καταγραφεί ή αποδοθεί σε ανθρώπινες κοινωνίες κάτω από πολύ διαφορετικές συνθήκες, από πολέμους και τελετουργίες έως περιόδους κατά τις οποίες η τροφή είχε σχεδόν εξαφανιστεί. Ένα από τα γνωστότερα παραδείγματα προέρχεται από το Τζέιμσταουν της Βιρτζίνια τον 17ο αιώνα, όπου έχουν βρεθεί ανθρώπινα λείψανα με ενδείξεις που παραπέμπουν σε τεμαχισμό.
Για τον ΜακΚέλβι, οι αφηγήσεις που γεννήθηκαν γύρω από λιμούς έχουν και μια δεύτερη διάσταση: δείχνουν όχι μόνο τι μπορεί να συνέβη σε στιγμές ακραίας ανάγκης, αλλά και τι πίστευαν οι κοινωνίες κάθε εποχής ότι θα μπορούσε να κάνει ένας άνθρωπος όταν κινδύνευε η επιβίωσή του.
Όταν μιλά κανείς για κανιβαλισμό στη σκωτσέζικη παράδοση, το όνομα που κυριαρχεί είναι εκείνο του Σόνι Μπιν. Η ιστορία τον τοποθετεί στον 16ο αιώνα, στις ακτές του Έιρσαϊρ, όπου υποτίθεται ότι μαζί με τη γυναίκα και τα παιδιά του έστηνε ενέδρες σε περαστικούς, τους δολοφονούσε και στη συνέχεια τους έτρωγε.
Το τέλος της οικογένειας, σύμφωνα πάντα με τον θρύλο, ήρθε όταν ένας από τους υποψήφιους στόχους της κατάφερε να ξεφύγει. Ακολούθησε μεγάλη επιχείρηση που αποδίδεται στον ίδιο τον βασιλιά και τα μέλη της οικογένειας συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν.
Η ιστορική τεκμηρίωση, ωστόσο, δεν συμβαδίζει με τη δραματική αφήγηση. Οι ιστορίες για τον Μπιν εμφανίζονται σε αγγλικές πηγές μόλις τον 18ο αιώνα, πολύ αργότερα από την περίοδο στην οποία τοποθετείται η υποτιθέμενη δράση του. Παράλληλα, δεν έχουν βρεθεί μαρτυρίες για τις μαζικές εξαφανίσεις που αναπόφευκτα θα προκαλούσε μια οικογένεια στην οποία αποδίδονται χιλιάδες θύματα.
Υπάρχει και μια ακόμη λεπτομέρεια που δημιουργεί αμφιβολίες. Το Sawney αποτελούσε τότε υποτιμητική αγγλική ονομασία για τους Σκωτσέζους. Ο Μπιν, επομένως, ενδέχεται να μην ήταν ποτέ πραγματικό πρόσωπο, αλλά ένας χαρακτήρας που γεννήθηκε μέσα από τα στερεότυπα της εποχής.
Πολύ πριν από τον Σόνι Μπιν, όμως, στα σκωτσέζικα χρονικά εμφανίζεται μια διαφορετική και λιγότερο γνωστή ιστορία. Πρωταγωνιστής της είναι ο Κρίστι Κλικ από το Περθ, στον οποίο αποδόθηκαν πράξεις κανιβαλισμού γύρω στο 1339.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο Κλικ αιχμαλώτιζε γυναίκες και παιδιά, τα σκότωνε και χρησιμοποιούσε τα σώματά τους ως τροφή. Ορισμένες μεταγενέστερες εκδοχές θέλουν το όνομά του να προέρχεται από την παλιά σκωτσέζικη λέξη για τον μεταλλικό γάντζο, ένα εργαλείο που υποτίθεται ότι χρησιμοποιούσε για να ρίχνει τα θύματά του από τα άλογά τους.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι έχουμε μπροστά μας μια καλά τεκμηριωμένη μεσαιωνική εγκληματική υπόθεση. Δεν έχει σωθεί κάποια σύγχρονη με τον Κλικ πηγή που να επιβεβαιώνει τη δράση του.
Μία από τις πρώτες γνωστές καταγραφές προέρχεται από τον χρονικογράφο Άντριου οφ Γουίντουν, στις αρχές του 15ου αιώνα. Εκεί ο Κλικ περιγράφεται ως άνθρωπος χαμηλής κοινωνικής θέσης που άρπαζε γυναίκες και παιδιά και τα έτρωγε. Ο ΜακΚέλβι επισημαίνει, πάντως, ότι γνωρίζουμε την ύπαρξη ενός παλαιότερου χρονικού, το οποίο δεν έχει διασωθεί και ενδέχεται να περιείχε μια προγενέστερη εκδοχή της ιστορίας.
Από εκεί και πέρα αρχίζει ίσως το πιο ενδιαφέρον μέρος της υπόθεσης. Όσο απομακρυνόταν χρονικά η αφήγηση από τα υποτιθέμενα γεγονότα, τόσο περισσότερες λεπτομέρειες αποκτούσε.
Ο χρονικογράφος Γουόλτερ Μπάουερ πρόσθεσε στην ιστορία μια γυναίκα που συμμετείχε στις πράξεις του Κλικ. Δεν είναι σαφές εάν θεωρούνταν σύζυγός του, ωστόσο οι δύο παρουσιάζονται να δρουν μαζί μέχρι τη σύλληψή τους. Στη συγκεκριμένη εκδοχή παραδόθηκαν στις τοπικές δικαστικές αρχές και θανατώθηκαν με ατιμωτικό τρόπο.
Αργότερα άλλαξε ακόμη και η κοινωνική ταυτότητα του Κλικ. Από ένας φτωχός άνθρωπος της υπαίθρου μετατράπηκε σε χασάπη. Η προσθήκη έμοιαζε να κάνει την ιστορία πιο πειστική: ένας χασάπης θα γνώριζε πώς να τεμαχίσει ένα σώμα και θα είχε τα κατάλληλα εργαλεία. Στις πρώτες πηγές, όμως, δεν υπάρχει καμία πληροφορία που να επιβεβαιώνει ότι ασκούσε αυτό το επάγγελμα.
Μέχρι τον 19ο αιώνα η μεταμόρφωση είχε προχωρήσει ακόμη περισσότερο. Σε μια εκδοχή δεν ήταν πλέον ούτε φτωχός ούτε περιθωριακός, αλλά παντρεμένος και εύπορος έμπορος από το Ντάμφρις. Το όνομά του, μάλιστα, είχε αποκτήσει τέτοια θέση στη λαϊκή παράδοση ώστε, σύμφωνα με την αφήγηση, οι γονείς το χρησιμοποιούσαν για να φοβίζουν και να κάνουν τα παιδιά τους να σωπαίνουν.
Την ίδια περίοδο εμφανίζεται και μια πολύ διαφορετική ερμηνεία του χαρακτήρα του. Στο Wilson’s Book of Border Tales, ο Κλικ δεν παρουσιάζεται ως ένας άνθρωπος που άρχισε απλώς να κυνηγά άλλους ανθρώπους για να τους φάει.
Είναι αρχηγός μιας ομάδας κυνηγών που βρίσκεται αντιμέτωπη με λιμό. Τα διαθέσιμα ζώα έχουν είτε σκοτωθεί είτε εγκαταλείψει την περιοχή και η ομάδα δεν έχει πλέον τρόπο να βρει τροφή. Πρώτα καταναλώνουν το σώμα μιας γυναίκας που έχει ήδη πεθάνει από την πείνα. Αργότερα ρίχνουν κλήρο και σκοτώνουν μία δεύτερη. Από εκεί και μετά αρχίζουν να κυνηγούν συστηματικά ανθρώπους.
Η συγκεκριμένη εκδοχή αλλάζει ουσιαστικά το νόημα της ιστορίας. Ο Κλικ δεν είναι εξαρχής ένα τέρας, αλλά ένας άνθρωπος που περνά σταδιακά τα όρια κάτω από την πίεση της επιβίωσης. Στο τέλος, ο ίδιος και η ομάδα του συλλαμβάνονται έπειτα από επέμβαση κυβερνητικής δύναμης – μια λεπτομέρεια που θυμίζει έντονα τον πολύ γνωστότερο θρύλο του Σόνι Μπιν.
Το ιστορικό πλαίσιο δίνει στην αφήγηση μια βάση πάνω στην οποία θα μπορούσε να αναπτυχθεί ένας τέτοιος θρύλος. Στα τέλη της δεκαετίας του 1330 η Σκωτία αντιμετώπισε σοβαρή έλλειψη τροφίμων. Μεσαιωνικές πηγές περιγράφουν ανθρώπους που αναγκάζονταν να τρώνε τροφές τις οποίες υπό κανονικές συνθήκες θα απέρριπταν, ακόμη και σκύλους ή χόρτα.
Οι αναφορές για ανθρώπους που φτάνουν στον κανιβαλισμό εξαιτίας της πείνας δεν περιορίζονται στη Σκωτία. Αντίστοιχες ιστορίες εμφανίζονται σε διαφορετικές περιοχές της μεσαιωνικής Ευρώπης. Η αξιοπιστία τους είναι δύσκολο να εξακριβωθεί, όμως οι συνθήκες μέσα στις οποίες δημιουργήθηκαν ήταν πραγματικές: ένας παρατεταμένος λιμός μπορούσε να φέρει ολόκληρες κοινότητες αντιμέτωπες με το ενδεχόμενο του θανάτου από ασιτία.
Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της ιστορίας του Κρίστι Κλικ για τον ιστορικό. Δεν υπάρχουν αρκετές αποδείξεις για να γνωρίζουμε εάν υπήρξε πράγματι, πόσο μάλλον εάν έκανε όσα του αποδόθηκαν. Υπάρχουν όμως αρκετές εκδοχές της ιστορίας του για να δούμε πώς ένας μεσαιωνικός θρύλος άλλαζε ανάλογα με την εποχή που τον αφηγούνταν.
Όπως σημειώνει ο ΜακΚέλβι στο The Conversation, πίσω από το ερώτημα εάν ο Κλικ ήταν πραγματικός βρίσκεται ένα ευρύτερο ζήτημα: η πεποίθηση ότι, όταν η πείνα γίνεται ακραία και η επιβίωση αβέβαιη, ακόμη και ένα από τα ισχυρότερα ανθρώπινα ταμπού μπορεί να πάψει να θεωρείται αδιανόητο.
