Ο καύσωνας δεν επηρεάζει όλα τα πτηνά με τον ίδιο τρόπο, ενώ η πραγματική θερμική καταπόνηση εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως η θερμοκρασία, η υγρασία, ο άνεμος και η πρόσβαση σε σκιά και νερό. Όπως τονίζει στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο δρ Περικλής Κ. Μπίρτσας, καθηγητής Βιολογίας Άγριας Πανίδας και διευθυντής του Εργαστηρίου Διαχείρισης Άγριας Πανίδας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, δύο σημεία της ίδιας πόλης μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικό κίνδυνο, παρότι η μετεωρολογική θερμοκρασία είναι ίδια.
Οι πόλεις, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν λειτουργούν ως ενιαία οικοσυστήματα, αλλά ως «μωσαϊκά» κτιρίων, δρόμων, αυλών, πάρκων, δενδροστοιχιών, ρεμάτων, ακτών, κήπων και εγκαταλελειμμένων εκτάσεων. Αυτή η ετερογένεια μπορεί να στηρίξει αξιόλογη ποικιλότητα, αλλά ευνοεί κυρίως είδη με οικολογική ευελιξία, ανεκτικότητα στην ανθρώπινη παρουσία και ικανότητα να αξιοποιούν τεχνητές δομές ή ανθρωπογενείς πηγές τροφής. Τα είδη ορνιθοπανίδας που ζουν σε αστικό περιβάλλον το καλοκαίρι είναι δεκάδες.
Στο ερώτημα ποια πτηνά είναι πιο ευάλωτα, ο κ. Μπίρτσας ξεχωρίζει πρώτα τους νεοσσούς σε κοιλότητες ή φωλιές σε κτίρια. Δεν μπορούν να μετακινηθούν σε πιο δροσερό σημείο και η θερμοκρασία μέσα στη φωλιά μπορεί να ξεπεράσει αισθητά τη θερμοκρασία του αέρα, με τις υψηλές θερμοκρασίες να συνδέονται με σοβαρή αποτυχία εκκόλαψης και θνησιμότητα νεοσσών.
Ευάλωτα είναι επίσης τα πρόσφατα πτερωμένα νεαρά, που έχουν περιορισμένη εμπειρία στην επιλογή θερμικών καταφυγίων και συχνά μένουν στο έδαφος ή σε χαμηλά σημεία. Η παρουσία τους εκτός φωλιάς δεν σημαίνει πάντα εγκατάλειψη, καθώς οι γονείς μπορεί να βρίσκονται κοντά και να συνεχίζουν την τροφοδοσία.
Στην ίδια κατηγορία βρίσκονται τα μικρόσωμα ημερόβια είδη, επειδή έχουν υψηλό λόγο επιφάνειας προς όγκο και περιορισμένα συνολικά αποθέματα νερού. Μπορούν να υπερθερμανθούν ή να αφυδατωθούν γρήγορα, ειδικά όταν χρειάζεται να πετάξουν μεγάλες αποστάσεις για νερό ή όταν η διαθέσιμη σκιά δεν επαρκεί.
Γονείς σε ενεργές φωλιές, άρρωστα, τραυματισμένα ή εξαντλημένα άτομα θεωρούνται επίσης ευάλωτα. Οι γονείς πρέπει να ισορροπήσουν τη θερμορρύθμιση με την επώαση, τη σκίαση της φωλιάς και τη μεταφορά τροφής, ενώ η μείωση της τροφοληψίας τις θερμές ώρες επιβαρύνει τους νεοσσούς. Τα άρρωστα ή εξαντλημένα πτηνά έχουν μειωμένη ικανότητα πτήσης, πρόσληψης νερού και εύρεσης σκιάς, με αφυδατωμένα και εξαντλημένα άτομα να αναφέρονται συχνά κατά τη διάρκεια καύσωνα.
Οι ενέργειες που μπορεί να κάνει ένας πολίτης, σύμφωνα με τον κ. Μπίρτσα, έχουν ιεραρχηθεί με δύο βασικές αρχές: πρώτον, να καλύπτουν τους άμεσους μηχανισμούς κινδύνου, δηλαδή έλλειψη νερού, σκιάς και ασφαλούς μικροκλίματος, και δεύτερον, να μην δημιουργούν δευτερογενείς κινδύνους όπως συνωστισμό, μετάδοση νοσημάτων, θήρευση από γάτες ή όχληση ενεργών φωλιών.
Η παροχή καθαρού, ρηχού νερού είναι η πρώτη πρακτική παρέμβαση. Ένα ρηχό, σταθερό δοχείο με καθαρό πόσιμο νερό πρέπει να τοποθετείται σε μόνιμα σκιερό ή όσο γίνεται δροσερό σημείο, ενώ μια τραχιά επιφάνεια ή λίγες σταθερές πέτρες βοηθούν τα πτηνά να πλησιάζουν και να απομακρύνονται με ασφάλεια.
Το νερό χρειάζεται αλλαγή τουλάχιστον καθημερινά και αμέσως μόλις λερωθεί με περιττώματα, χώμα, τροφή ή νεκρά έντομα. Το δοχείο πρέπει να τρίβεται με ξεχωριστή βούρτσα και να ξεπλένεται σχολαστικά, ενώ προτιμώνται περισσότερα μικρά σημεία νερού, διασκορπισμένα στον χώρο, αντί για ένα μεγάλο σημείο που συγκεντρώνει πολλά πτηνά.
Η τοποθέτηση του νερού πρέπει να γίνεται σε σημείο με καλή ορατότητα, ώστε τα πτηνά να αντιλαμβάνονται γάτες ή άλλους θηρευτές, αλλά και κοντά σε ασφαλή βλάστηση όπου μπορούν να καταφύγουν. Δεν πρέπει να προστίθενται αλάτι, ζάχαρη, φάρμακα, βιταμίνες ή άλλα σκευάσματα, καθώς για τα ελεύθερα πτηνά χρειάζεται μόνο καθαρό νερό.
Στη δημιουργία και διατήρηση σκιάς, ο ειδικός προτείνει τη διατήρηση ώριμων δέντρων, πυκνών θάμνων και αναρριχώμενων φυτών. Παράλληλα, πρέπει να αποφεύγονται τα έντονα κλαδέματα κατά την αναπαραγωγική περίοδο και ειδικά πριν ή κατά τη διάρκεια καύσωνα, ενώ σε αυλές και μπαλκόνια συνιστάται ασφαλής σκίαση, όχι δίχτυα, και σκιά και στα σημεία παροχής νερού.
Για το μικροκλίμα στις υφιστάμενες φωλιές πτηνών, η οδηγία είναι σαφής: να μην μετακινούνται, να μην ανοίγονται και να μην βρέχονται οι ενεργές φωλιές. Αντίθετα, πρέπει να εξασφαλίζεται σκίαση, ώστε να περιορίζεται η θερμική επιβάρυνση χωρίς να διαταράσσεται η φωλιά.
Η παροχή τροφής αντιμετωπίζεται ως δευτερεύουσα παρέμβαση. Η επιπλέον τροφή μπορεί να μειώσει την ανάγκη των πτηνών να αναζητούν τροφή τις θερμές ώρες της ημέρας, ενώ αν λειτουργεί ήδη ταΐστρα, πρέπει να δίνονται μικρές ποσότητες κατάλληλης τροφής και να απομακρύνονται αμέσως τα υπολείμματα που αλλοιώνονται, με τακτικό καθαρισμό της επιφάνειας.
Η τροφοδοσία πρέπει να διακόπτεται προσωρινά αν παρατηρούνται άρρωστα πτηνά, έντονος συνωστισμός ή μεγάλη ρύπανση στο σημείο. Παράλληλα, οι γάτες πρέπει να κρατιούνται μακριά από σημεία νερού, ταΐστρες, χαμηλούς θάμνους και περιοχές όπου συγκεντρώνονται πρόσφατα πτερωμένα νεαρά, ενώ χρειάζεται και περιορισμός της όχλησης τις θερμές ώρες.
Όταν εντοπιστεί πτηνό με πιθανή θερμική εξάντληση, η σύσταση είναι να το παρατηρήσουμε από απόσταση, να εξασφαλίσουμε νερό και σκιά και να απομακρύνουμε ανθρώπους και κατοικίδια, χωρίς να το καταδιώκουμε. Παράλληλα, χρειάζεται να ελέγξουμε διακριτικά για γονείς, μετακινώντας το μόνο λίγα μέτρα σε ασφαλές, σκιερό και υπερυψωμένο σημείο, αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος, και να επικοινωνήσουμε άμεσα με αδειοδοτημένο κέντρο περίθαλψης.
Με οδηγία ειδικού, το πτηνό μπορεί να τοποθετηθεί σε αεριζόμενο χαρτόκουτο, σε ήσυχο και δροσερό χώρο. Για τον ασφαλή χειρισμό και τον προσωρινό περιορισμό του χρησιμοποιούνται προστατευτικά γάντια και πανί, με το πτηνό να μπαίνει σε κατάλληλο αεριζόμενο χαρτόκουτο και να ζητούνται αμέσως οδηγίες.
