Η τέχνη του βοτσαλωτού, άρρηκτα δεμένη με τη Ρόδο και τα Δωδεκάνησα, επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο μέσα από τα προγράμματα του Aegean Skills. Μια παράδοση αιώνων, που κινδύνευε να χαθεί μαζί με τους παλιούς τεχνίτες της, ξαναβρίσκει χώρο στα χωριά, στα εργαστήρια και κυρίως στους νεότερους που θέλουν να τη γνωρίσουν.
Η ανταπόκριση είναι ήδη πολύ μεγάλη. Από την Κατταβιά και το Ασκληπειό μέχρι τα Κοσκινού, κάτοικοι, νέοι αλλά και ομογενείς συμμετέχουν στα μαθήματα, ενώ νέα χωριά της Ρόδου ζητούν να φιλοξενήσουν αντίστοιχες δράσεις. Ο στόχος δεν είναι μόνο να διδαχθεί μια τεχνική, αλλά να διασωθεί ένα ζωντανό κομμάτι της πολιτιστικής κληρονομιάς των νησιών, όπως είπε η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αιγαίου και επιστημονική συνεργάτιδα του Aegean Skills, Δέσποινα Χατζηδιάκου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον συγκεντρώνουν τα προγράμματα που σχεδιάζονται για τη διατήρηση και τη μετάδοση παραδοσιακών τεχνών, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το βοτσαλωτό, το οποίο συνδέεται στενά με την πολιτιστική και αρχιτεκτονική παράδοση της Ρόδου και των Δωδεκανήσων.
Η κ. Χατζηδιάκου αναφέρθηκε στην πορεία του προγράμματος, στην αυξανόμενη συμμετοχή των πολιτών και στην προσπάθεια να περάσουν στις νεότερες γενιές τέχνες που κινδυνεύουν να χαθούν. Όπως ανέφερε, περίπου 2.000 άτομα έχουν ήδη συμμετάσχει συνολικά στα προγράμματα του Aegean Skills, τα οποία απευθύνονται στους κατοίκους των Δωδεκανήσων και των Κυκλάδων.
«Στην αρχή δυσκολευτήκαμε λίγο, γιατί ο κόσμος δεν είχε καταλάβει ακριβώς τι είναι το Aegean Skills. Τώρα, όμως, το μαθαίνει όλο και περισσότερο και το τηλέφωνο χτυπάει συνέχεια από ανθρώπους που ενδιαφέρονται να συμμετάσχουν», σημείωσε.
Τα προγράμματα καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα θεματικών, από τον τουρισμό και την εκπαίδευση μέχρι την ψυχολογία και άλλους τομείς της διά βίου μάθησης, ενώ ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στο γεγονός ότι η συμμετοχή είναι δωρεάν.
Παράλληλα με τα εξ αποστάσεως επιστημονικά προγράμματα, αναπτύσσονται και δράσεις δια ζώσης στις τοπικές κοινωνίες των νησιών. Μία από αυτές είναι η διδασκαλία της τέχνης του βοτσαλωτού.
Η τέχνη περνά ξανά στις νεότερες γενιές
Η κ. Χατζηδιάκου εξήγησε ότι η ίδια είχε παρακολουθήσει πριν από περίπου τρία χρόνια πρόγραμμα για το βοτσαλωτό και από τότε ήθελε να υπάρξει συνέχεια.
«Το πήρα πολύ ζεστά το θέμα, γιατί είχα παρακολουθήσει και εγώ η ίδια μάθημα βοτσαλωτού και ήθελα πάρα πολύ να συνεχιστεί. Το πρόβλημα ήταν να βρούμε τον κατάλληλο χώρο, γιατί το βοτσαλωτό έχει ιδιαίτερες απαιτήσεις. Πρέπει να κουβαλήσεις τα βότσαλα, υπάρχει λάσπη, ασβέστης και γενικά δεν είναι μια εύκολη διαδικασία», ανέφερε.
Τελικά δημιουργήθηκε εργαστήριο στα Κοσκινού, ένα χωριό με ισχυρή παράδοση στα βοτσαλωτά. Εκεί γίνονται μαθήματα με ιδιαίτερα μεγάλη συμμετοχή, ενώ μετά το πρακτικό μέρος οι εκπαιδευόμενοι μπορούν να επισκέπτονται παραδοσιακά βοτσαλωτά στη Ρόδο και να παρατηρούν από κοντά τα σχέδια και τις τεχνικές κατασκευής τους.
«Όλα τα μαθήματα είναι γεμάτα, το ένα πίσω από το άλλο. Αφού τελειώσουμε το μάθημα, βγαίνουμε έξω, βλέπουμε τα βοτσαλωτά της Ρόδου και πλέον, έχοντας αποκτήσει κάποια γνώση, μπορούμε να σχολιάσουμε τα σχέδια και τον τρόπο που έχουν κατασκευαστεί», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Σύμφωνα με την ίδια, η συγκεκριμένη τέχνη είναι ένα ξεχωριστό στοιχείο της πολιτιστικής κληρονομιάς των Δωδεκανήσων.
«Είμαι της άποψης ότι αυτά δεν πρέπει να χάνονται. Το βοτσαλωτό είναι μια παραδοσιακή τέχνη που σβήνει σιγά σιγά και για αυτό θέλουμε να τη στηρίξουμε και να φέρουμε τους νέους ανθρώπους κοντά της», υπογράμμισε.
Το περασμένο καλοκαίρι το πρόγραμμα βγήκε για πρώτη φορά έξω από τα όρια ενός σταθερού εργαστηρίου και μεταφέρθηκε στα χωριά. Μαθήματα έγιναν στην Κατταβιά και στο Ασκληπειό, με τη συμμετοχή κατοίκων αλλά και ομογενών που βρέθηκαν στη Ρόδο για τις καλοκαιρινές τους διακοπές.
Ιδιαίτερη εντύπωση, όπως είπε η κ. Χατζηδιάκου, προκάλεσε η περίπτωση ενός νέου που ταξίδεψε από την Κω στη Ρόδο αποκλειστικά για να παρακολουθήσει το συγκεκριμένο μάθημα.
Στις δράσεις συμμετείχαν επίσης Ροδίτες της ομογένειας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά και την Αυστραλία, οι οποίοι είχαν επιστρέψει στα χωριά τους για τις διακοπές. Στην Κατταβιά, μάλιστα, η εκπαίδευση συνδυάστηκε με πραγματική παρέμβαση αποκατάστασης. Μετά το θεωρητικό και πρακτικό μέρος του μαθήματος, οι συμμετέχοντες βοήθησαν στην επισκευή φθαρμένων τμημάτων βοτσαλωτού στην αυλή εκκλησίας του χωριού.
Ανάλογη δράση πραγματοποιήθηκε και στο Ασκληπειό, συνδυάζοντας τη θεωρητική γνώση με την εφαρμογή της σε πραγματικές συνθήκες.
Πληθαίνουν τα αιτήματα από χωριά της Ρόδου – Ο κόσμος καταλαβαίνει την αξία του βοτσαλωτού
Η ανταπόκριση των τοπικών κοινωνιών φαίνεται ότι δημιουργεί ήδη προϋποθέσεις για επέκταση του προγράμματος. Όπως είπε η κ. Χατζηδιάκου, έχουν υπάρξει αιτήματα από τα Αφάντου, τον Αρχάγγελο και την Κρεμαστή για την πραγματοποίηση αντίστοιχων μαθημάτων.
«Χαίρομαι πάρα πολύ γιατί ο κόσμος αρχίζει να καταλαβαίνει την αξία και την ομορφιά του βοτσαλωτού», ανέφερε.
Παράλληλα, έστειλε σαφές μήνυμα για την προστασία των παλιών βοτσαλωτών που υπάρχουν σε σπίτια, αυλές και παραδοσιακούς οικισμούς: «Δεν πρέπει να τα χαλάμε. Υπάρχουν σπίτια στη Λίνδο, στην Παλιά Πόλη και σε άλλα σημεία όπου παλιά βοτσαλωτά καταστρέφονται για να μπουν πλακάκια. Πρέπει να τα συντηρούμε και να τα αποκαθιστούμε. Είναι πολύ πιο όμορφα και αποτελούν κομμάτι της ιστορίας μας», υπογράμμισε.
Η ίδια περιέγραψε και τις ιδιαίτερες απαιτήσεις της τέχνης, καθώς η τοποθέτηση των βοτσάλων γίνεται επί τόπου στο έδαφος και απαιτεί αρκετές ώρες χειρωνακτικής εργασίας. «Δεν είναι κάτι πολύ δύσκολο να το μάθει κανείς, αλλά χρειάζεται υπομονή. Για να φτιάξεις ένα πραγματικό βοτσαλωτό πρέπει να είσαι γονατισμένος πολλές ώρες και να τοποθετείς ένα – ένα τα βότσαλα. Θέλει δυνατά γόνατα και πολλή υπομονή. Όταν όμως τελειώσει, η ικανοποίηση είναι πολύ μεγάλη. Είναι σαν κέντημα όταν το βλέπεις», ανέφερε.
Από το βοτσαλωτό στο κέντημα και τις παραδοσιακές φορεσιές – Στόχος να μη χαθεί η τοπική γνώση
Στόχος του Aegean Skills, όπως τόνισε η κ. Χατζηδιάκου, δεν είναι μόνο η τεχνική κατάρτιση αλλά και η διατήρηση στοιχείων της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς των νησιών. Σε αυτό το πλαίσιο υλοποιούνται ή σχεδιάζονται δράσεις για το παραδοσιακό κέντημα, το βελονάκι, τις τοπικές φορεσιές και άλλες τεχνικές που πλέον γνωρίζουν όλο και λιγότεροι άνθρωποι.
Στα Αφάντου, για παράδειγμα, υπάρχει ενδιαφέρον για τη διάσωση της τεχνικής κατασκευής της παραδοσιακής μαντήλας, καθώς, σύμφωνα με την κ. Χατζηδιάκου, η γνώση της συγκεκριμένης τεχνικής έχει περιοριστεί σε ελάχιστους μεγαλύτερους σε ηλικία κατοίκους. Αντίστοιχη προσπάθεια πραγματοποιήθηκε στον Έμπωνα με παραδοσιακές φορεσιές και τεχνικές κεντήματος και βελονακίου, ώστε νεότερες γυναίκες να διδαχθούν τον τρόπο κατασκευής τους.
«Τα ήθη, τα έθιμα και τα παραδοσιακά φαγητά είναι σημαντικά, αλλά εξίσου σημαντικές είναι και οι τέχνες. Πρέπει να φροντίσουμε να μη χαθούν», τόνισε η κ. Χατζηδιάκου. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει και στην κοινωνική διάσταση των δράσεων στα μικρά χωριά, καθώς, όπως ανέφερε, τα μαθήματα δημιουργούν νέες ευκαιρίες συνάντησης και δραστηριοποίησης των κατοίκων.
«Δίνουμε ζωή στα χωριά μας. Οι άνθρωποι συναντιούνται δύο φορές την εβδομάδα, βρίσκονται όλοι μαζί, δημιουργούν και περνούν όμορφα. Και όταν βλέπεις ότι ο κόσμος το θέλει και το αγκαλιάζει, αυτό σου δίνει κουράγιο να συνεχίσεις», επισήμανε κλείνοντας τη συνέντευξη στο ΑΠΕ – ΜΠΕ η Δέσποινα Χατζηδιάκου.
*Επισυνάπτονται φωτογραφίες που παραχωρήθηκαν από την επιστημονική συνεργάτιδα του Aegean Skills, Δέσποινα Χατζηδιάκου
