Η σεξουαλική βία κατά την Ελληνική Επανάσταση και τα λεγόμενα εγκλήματα τιμής στην Ελλάδα του 20ού αιώνα δείχνουν πώς άλλαζαν οι αντιλήψεις για τη θέση της γυναίκας, την τιμή, την εξουσία και τη δικαιοσύνη. Η Βάσω Σειρινίδου και η Έφη Αβδελά μιλούν στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών, φωτίζοντας μια πορεία με βαθιές μεταβολές αλλά όχι ευθύγραμμη εξέλιξη από την πατριαρχία προς τη χειραφέτηση.
Με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών, στις 25 Νοεμβρίου, και τη θεματική εσπερίδα «Διά λόγους τιμής» στη νεότερη Ελλάδα, που διοργανώνει το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς στο κτίριό του στον Ταύρο, την Παρασκευή 27 Νοεμβρίου στις 18.00, οι δύο ιστορικοί προσεγγίζουν κοινωνικές αντιλήψεις, αξίες και στερεότυπα σε διαφορετικά ιστορικά και κοινωνικά συμφραζόμενα, με έμφαση στην έμφυλη βία, τα κοινωνικά στερεότυπα και την προσωπική ελευθερία.
Βάσω Σειρινίδου: Η επαναστατημένη Ελλάδα ήταν μια βαθιά πατριαρχική κοινωνία, όπου η γυναικεία σεξουαλικότητα βρισκόταν υπό τον έλεγχο της οικογένειας και της κοινότητας.
«Καταρχάς, η σεξουαλική βία δεν αποτελούσε ξεχωριστή κατηγορία με την οποία η Δικαιοσύνη αντιμετώπιζε τη βία κατά των γυναικών. Οι σχετικές πράξεις εντάσσονταν στα λεγόμενα “εγκλήματα κατά των ηθών”. Ο βιασμός, ειδικότερα, αντιμετωπιζόταν κυρίως ως “βίαιη παρθενοφθορία”. Το έννομο αγαθό που προστάτευε το δίκαιο ήταν η παρθενία της γυναίκας, συνδεδεμένη άμεσα με την οικογενειακή τιμή και τις προοπτικές γαμήλιας αποκατάστασής της. Η ηθική υπόσταση του θύματος βρισκόταν συχνά στο επίκεντρο της δικαστικής διερεύνησης, ενώ ο βιασμός αντιμετωπιζόταν περισσότερο ως οικογενειακή υπόθεση, που μπορούσε να διευθετηθεί με γάμο ή χρηματική αποζημίωση», σημειώνει η Βάσω Σειρινίδου, με αφορμή την Ελληνική Επανάσταση και την ομιλία της «Από τα μετόπισθεν: σεξουαλική βία και δικαιοσύνη στην επαναστατημένη Ελλάδα».
Σύμφωνα με την ίδια, «οι αντιλήψεις αυτές αντανακλούσαν μια βαθιά πατριαρχική κοινωνία, στην οποία η γυναικεία σεξουαλικότητα τελούσε υπό τον έλεγχο της οικογένειας και της κοινότητας. Είναι χαρακτηριστικό ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, ο βιασμός μιας γυναίκας καταγγελλόταν ως προσβολή της τιμής ολόκληρης της κοινότητας. Παράλληλα, οι εμπειρίες της σεξουαλικής βίας διαφοροποιούνταν σημαντικά ανάλογα με την κοινωνική θέση των γυναικών. Ο πόλεμος και οι μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών εξέθεσαν ιδιαίτερα τις πρόσφυγες, ενώ η αιχμαλωσία και η υποδούλωση μουσουλμάνων γυναικών ανέδειξαν ακόμη πιο ακραίες μορφές εξουσίας πάνω στο γυναικείο σώμα».
Η συγκρότηση των νέων θεσμών που έφερε η Επανάσταση άνοιξαν δυνατότητες διαφορετικών διεκδικήσεων. Παρά τις θεμελιώδεις αλλαγές που έχουν συντελεστεί, η σεξουαλική βία παραμένει στενά δεμένη με τις άνισες έμφυλες σχέσεις, την κοινωνική ισχύ και την οικονομική εξάρτηση, ενώ και η Δικαιοσύνη δεν μένει έξω από αυτές τις σχέσεις εξουσίας.
Άλλαξαν πολλά από τότε; Αδιαμφισβήτητα. Η Βάσω Σειρινίδου επισημαίνει ότι η σεξουαλική βία αναγνωρίζεται πλέον ως προσβολή της γενετήσιας ελευθερίας και της αυτοδιάθεσης του ατόμου, αλλά θα ήταν παραπλανητικό να παρουσιαστεί αυτή η ιστορία ως ευθύγραμμη πορεία από την πατριαρχία προς τη χειραφέτηση. Η αμφισβήτηση της αξιοπιστίας των θυμάτων, η εξέταση της προσωπικής και σεξουαλικής τους ζωής και οι άνισες δυνατότητες πρόσβασης στη Δικαιοσύνη δείχνουν ότι οι έμφυλες ιεραρχίες εξακολουθούν να αναπαράγονται και μέσα στους θεσμούς. Το κρίσιμο ερώτημα, όπως λέει, δεν είναι μόνο πώς άλλαξαν οι νόμοι, αλλά και ποιες γυναίκες μπορούν πραγματικά να ακουστούν και να δικαιωθούν.
Προς τι, λοιπόν, το ενδιαφέρον γύρω από τη συγκεκριμένη εποχή, ως στιγμής βαθιών ανατροπών και επαναδιαπραγμάτευσης των σχέσεων εξουσίας; Η Βάσω Σειρινίδου απαντά ότι, ενώ οι παραδοσιακές αντιλήψεις για τη γυναικεία τιμή συνέχιζαν να καθορίζουν την αντιμετώπιση της σεξουαλικής βίας, η συγκρότηση νέων θεσμών και η ανάδυση ενός νέου πολιτικού λεξιλογίου άνοιγαν δυνατότητες διαφορετικών διεκδικήσεων. Οι περιπτώσεις γυναικών που απαίτησαν περισσότερα υπενθυμίζουν, όπως σημειώνει, ότι η Δικαιοσύνη διαμορφώνεται όχι μόνο από τους νόμους και τους θεσμούς, αλλά και από τις συγκρούσεις και τις διεκδικήσεις όσων προσφεύγουν σε αυτήν.
Έφη Αβδελά: Η προσβολή της τιμής έπρεπε να αποκατασταθεί ακόμα και με προσφυγή στο αίμα.
«Τα “εγκλήματα τιμής” τον 20ό αιώνα αποτυπώνουν τον κομβικό ρόλο της τιμής, δηλαδή της υπόληψης ενός προσώπου και της οικογένειάς του, στις παραδοσιακές πατριαρχικές κοινωνικές σχέσεις. Αφορούσαν κυρίως αγροτικά στρώματα, είτε στην ύπαιθρο είτε, όλο και συχνότερα μετά τον πόλεμο, στις πόλεις», αναφέρει η Έφη Αβδελά, η οποία θα μιλήσει με θέμα «Εγκλήματα τιμής στην Ελλάδα του 20ού αιώνα». Όπως εξηγεί, «η τιμή ήταν συλλογική-οικογενειακή αξία και προστάτης της ήταν ο αρχηγός της, ενώ αδύναμος κρίκος τα θηλυκά μέλη της. Η προσβολή της τιμής έπρεπε να αποκατασταθεί ακόμα και με προσφυγή στο αίμα. Θύμα ήταν ο υπαίτιος της προσβολής, είτε ο άντρας που “αποπλάνησε” μια γυναίκα είτε η ίδια η γυναίκα -αδελφή ή κόρη-, αλλά κάποτε και ο άντρας που εγκατέλειψε μια γυναίκα χωρίς προστάτη. Με το μετασχηματισμό των κοινωνικών σχέσεων, τον εξαστισμό, τη μετανάστευση, την επέκταση της εκπαίδευσης και της εργασίας και την αύξηση της κατανάλωσης, αλλάζει σταδιακά το πολιτισμικό περιεχόμενο της τιμής ως χαρακτηριστικό της ελληνικής κοινωνίας και μετατρέπεται στο γνωστό μας “φιλότιμο”».
Η ίδια θεωρεί απαραίτητο να διευκρινίσει ότι τα «εγκλήματα τιμής» δεν είναι νομικός όρος. «Στο ελληνικό ποινικό δίκαιο η προσβολή της τιμής συνιστούσε ελαφρυντικό για τον δράστη. Σε όλο τον 20ό αιώνα συναντάμε καταγγελίες ότι τα δικαστήρια απαλλάσσουν τους δράστες ή τους δίνουν ελαφριές ποινές, αναγνωρίζοντας πλήρη ή μέτρια σύγχυση που τους προκάλεσε η “ανάρμοστη” συμπεριφορά του θύματος. Στη δεκαετία του ’50 παρατηρείται έξαρση των “εγκλημάτων τιμής”, δηλαδή ανθρωποκτονίες και βαριοί τραυματισμοί που αφορούν τη σεξουαλικότητα και τον γάμο ως προσδοκία. Η έξαρση οφείλεται στην αυξανόμενη διάσταση ανάμεσα στο παραδοσιακό πατριαρχικό μοντέλο, στο οποίο ο αρχηγός της οικογένειας θεωρούνταν προστάτης και απολογητής της τιμής όλων των μελών της, και στα νέα πολιτισμικά πρότυπα που προωθούσε ο μετασχηματισμός των κοινωνικών σχέσεων. Έως τα τέλη της δεκαετίας του ’60 Τύπος και δικαστήρια σταμάτησαν να αποδέχονται την προσβολή της τιμής ως κίνητρο για ανθρωποκτονία, ωθώντας και τους δράστες να πάψουν να το επικαλούνται».
Στην επιστημονική συνάντηση θα μιλήσουν:
18:00 | Βάσω Σειρινίδου, καθηγήτρια Ιστορίας ΕΚΠΑ – «Από τα μετόπισθεν: σεξουαλική βία και δικαιοσύνη στην επαναστατημένη Ελλάδα»
18:15 | Έφη Αβδελά, ομότιμη καθηγήτρια Πανεπιστημίου Κρήτης – «Εγκλήματα τιμής στην Ελλάδα του 20ού αιώνα»
18:30 | Μάρθα Βασίλη, υποψήφια δρ, Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας Πανεπιστημίου Αιγαίου – «Χωρίς συναίνεση: βία και εξαναγκασμός σε υποθέσεις άμβλωσης και βρεφοκτονίας στην Ελλάδα, 1900-1950»
19:00 | Βικτώρια Δελακοβία, υποψήφια δρ, Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας Πανεπιστημίου Αιγαίου – «Συζυγοκτόνοι στα ποινικά δικαστήρια, 1950-1980
19:15 | Ερωτήσεις – συζήτηση
Θεατρική παράσταση «Γέρμα τώρα»
Θα ακολουθήσει, στις 21:00, η θεατρική παράσταση «Γέρμα τώρα», μια σύγχρονη σκηνική προσέγγιση του εμβληματικού έργου του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα. Η παράσταση φέρνει στο προσκήνιο ζητήματα ταυτότητας και κοινωνικών προσδοκιών, καθώς και τις συγκρούσεις ανάμεσα στις κοινωνικές επιταγές και τις προσωπικές επιλογές. Η Ζωή Ξανθοπούλου και ο Χρήστος Θάνος συνθέτουν μια παράσταση όπου ο θεατρικός λόγος συνομιλεί με τη μουσική, το ηχητικό τοπίο και στοιχεία performance, αναδεικνύοντας τη διαχρονική θεματική του έργου.
Συντελεστές: Δραματουργία – Σκηνοθεσία: Ζωή Ξανθοπούλου. Μουσική: Χρήστος Θάνος. Ερμηνεία: Μαρία Χάνου, Χρήστος Θάνος, Ζωή Ξανθοπούλου. Σκηνογραφική και ενδυματολογική επιμέλεια: Γιώργος Λιντζέρης. Φωτισμοί: Κατερίνα Σαλταούρα. Επιμέλεια κίνησης: Μαρίζα Τσίγκα
Η συμμετοχή είναι δωρεάν, με απαραίτητη την κράτηση θέσης.
Για πληροφορίες και κρατήσεις, μπορείτε να επικοινωνήσετε με το Ιστορικό Αρχείο (Δωρίδος 2 και Λ. Ειρήνης 14, 17778, Ταύρος www.piop.gr), στο τηλέφωνο 210 3418051 (Δευτ.-Παρ. 10:00-17:00).
Κατερίνα Λυμπεροπούλου
*Στη φωτογραφία πρακτικά δικών που σχετίζονται με εγκλήματα κατά γυναικών (1946) / Ευγενική παραχώρηση ΠΙΟΠ
![]()
