Με συγκίνηση και τιμές στα Ανώγεια ξεκίνησαν οι επετειακές εκδηλώσεις για τα 82 χρόνια από το Τρίτο Ολοκαύτωμα της ιστορικής κωμόπολης. Ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, Κωστής Χατζηδάκης, μίλησε για τον πατριωτισμό των Ανωγειανών και την ανάγκη η Ελλάδα να προχωρήσει με ενότητα και πίστη στην πατρίδα και την ελευθερία.
Τα Ανώγεια τίμησαν σήμερα, Πέμπτη 13 Αυγούστου, τη μνήμη των θυμάτων της ναζιστικής θηριωδίας και την καταστροφή της 13ης Αυγούστου 1944 από τα στρατεύματα κατοχής, σε μία από τις πιο βαριές σελίδες της ιστορίας τους.
Ξεχωριστή στιγμή των εκδηλώσεων ήταν η διέλευση μαχητικών αεροσκαφών F-16 πάνω από τα Ανώγεια, ως ένδειξη τιμής και σεβασμού στη μνήμη των θυμάτων του Ολοκαυτώματος και στους αγώνες των Ανωγειανών για την ελευθερία.
Πέρα από τον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης, το «παρών» έδωσαν ο περιφερειάρχης Κρήτης, Σταύρος Αρναουτάκης, εκπρόσωποι της τοπικής αυτοδιοίκησης και φορέων, καθώς οι εκδηλώσεις λειτούργησαν και φέτος ως προσκλητήριο ιστορικής μνήμης, με μήνυμα τη διατήρηση της παρακαταθήκης της αντίστασης και της ελευθερίας.
Ο δήμαρχος Ανωγείων, Σωκράτης Κεφαλογιάννης, αναφερόμενος στη σημασία της επετείου, τόνισε: «Ογδόντα δύο χρόνια μακριά από το ιστορικό γεγονός, η ιστορία δεν σταματά όταν τελειώνουν τα γεγονότα. Συνεχίζεται όσο τα θυμόμαστε, τα μελετάμε, τα διαγωνιζόμαστε. Μία ευχή φεύγει από τα λόγια: Ποτέ πια πόλεμος, διαρκής ειρήνη και συνεχής ευημερία. Να είστε ο μεγαλύτερος τραυματισμός για τις κοινωνίες εν ειρήνη είναι η λήθη».
Ο Σταύρος Αρναουτάκης υπογράμμισε τη βαριά ιστορική παρακαταθήκη των Ανωγείων, σημειώνοντας ότι τον Αύγουστο του 1944 «η ναζιστική βαρβαρότητα επιχείρησε να αφανίσει ένα χωριό σύμβολο, μετατρέποντάς το σε στάχτη. Όμως, απέναντι στο μίσος και τον ολοκληρωτισμό, οι άνθρωποι του Ψηλορείτη αντέταξαν την αδάμαστη κρητική ψυχή, το σθένος και την απόλυτη αυταπάρνηση».
«Το Ολοκαύτωμα των Ανωγείων δεν σήμανε την υποταγή τους. Έγινε η αφετηρία μιας οικουμενικής αντίστασης. Οι κάτοικοί τους αρνήθηκαν τη σιωπή και την ουδετερότητα, διδάσκοντας στην πράξη τι σημαίνει υπεράσπιση της ελευθερίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας», πρόσθεσε ο περιφερειάρχης, επισημαίνοντας πως «η διατήρηση αυτής της μνήμης δεν είναι απλή υποχρέωση στο παρελθόν, αλλά ζωντανή πυξίδα για το μέλλον. Το παράδειγμα των Ανωγείων μάς θυμίζει ότι η ελευθερία απαιτεί διαρκή εγρήγορση, αντοχή και ηθική στάση».
«Τα Ανώγεια ξαναγεννήθηκαν μέσα από τις στάχτες τους, αφήνοντάς μας μια βαριά παρακαταθήκη: Να μη συμβιβαζόμαστε με τον φόβο και να στεκόμαστε όρθιοι απέναντι σε κάθε μορφή αυταρχισμού», κατέληξε ο κ. Αρναουτάκης.
Στο ιστορικό βάρος της επετείου, αλλά και στη διεκδίκηση των γερμανικών οφειλών, αναφέρθηκε με δήλωσή του στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο πανεπιστημιακός και συγγραμματέας του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης των Γερμανικών Οφειλών, Αριστεομένης Συγγελάκης.
«Τα Ανώγεια, η Κρήτη κι ολόκληρη η Ελλάδα επέλεξαν το φως και όχι το σκοτάδι, την ελευθερία και όχι τη δουλεία, την αντίσταση και όχι την υποταγή. Ο αγώνας διεκδίκησης των γερμανικών οφειλών κλιμακώνεται και είναι εξαιρετικά επίκαιρος, καθώς αποτελεί απάντηση στην αυθαιρεσία και τη βαρβαρότητα των ισχυρών, που κουρελιάζουν το Διεθνές Δίκαιο και διαπράττουν αποτρόπαια εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Διότι ο μόνος τρόπος πρόληψης της τέλεσης νέων εγκλημάτων είναι να γνωρίζουν οι επίδοξοι σφαγείς ότι ακόμη κι αν χρειαστεί να περάσουν δεκαετίες θα έλθει η στιγμή που θα κληθούν να πληρώσουν τις συνέπειες των πράξεών τους», σημείωσε ο κ. Συγγελάκης.
Το Τρίτο Ολοκαύτωμα των Ανωγείων, 13 Αυγούστου – 5 Σεπτεμβρίου 1944
Λίγο πριν από την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, τα Ανώγεια ήταν το μεγαλύτερο χωριό της Κρήτης, με περισσότερες από 900 κατοικίες και πληθυσμό που άγγιζε, αν δεν ξεπερνούσε, τους 4.000 ανθρώπους. Η κτηνοτροφία, η παραγωγή των φημισμένων υφαντών και μία σχεδόν αυτάρκης γεωργία είχαν συμβάλει στην οικονομική ανάπτυξη και είχαν εδραιώσει τη φήμη ενός δυναμικού χωριού του Ψηλορείτη.
Μετά την κατάληψη της Κρήτης, οι Ανωγειανοί βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της αντίστασης. Πολέμησαν στη Μάχη της Κρήτης, ενώ κατά τη διάρκεια της Κατοχής το χωριό εξελίχθηκε σε σημαντικό αντιστασιακό κέντρο. Στα Ανώγεια βρήκαν καταφύγιο και βοήθεια Αυστραλοί, Νεοζηλανδοί και Βρετανοί, ενώ οργανώθηκαν αξιόμαχες αντάρτικες ομάδες και αναπτύχθηκε έντονη αντιστασιακή δραστηριότητα.
Το χωριό αποτέλεσε, παράλληλα, κέντρο της βρετανικής κατασκοπείας στην Κρήτη και σταθμό στη διαδρομή διαφυγής του Γερμανού στρατηγού Χάινριχ Κράιπε, μετά την απαγωγή του από Βρετανούς και Κρήτες αντιστασιακούς. Στις 7 Αυγούστου 1944 Ανωγειανοί συνέλαβαν και εκτέλεσαν Γερμανούς και Ιταλούς που είχαν προηγουμένως συλλάβει περίπου 90 γυναικόπαιδα, ενώ μία ημέρα αργότερα πραγματοποιήθηκε το σαμποτάζ της Δαμάστας.
Στις 12 Αυγούστου 1944 δύο γερμανικά τάγματα του 65ου Συντάγματος μεταφέρθηκαν στα Σείσαρχα, τρία χιλιόμετρα πριν τα Ανώγεια, με διοικητή τον ταγματάρχη Μάρτεν. Η επιχείρηση καταστροφής των Ανωγείων έφερε την ονομασία «Βροντή». Οι Ανωγειανοί σκοποί αντιλήφθηκαν την παρουσία των γερμανικών δυνάμεων και με το σύνθημα «Τράγοι στ’ αμπέλια» ειδοποίησαν τους κατοίκους, με αποτέλεσμα οι άνδρες και πολλά γυναικόπαιδα να προλάβουν να απομακρυνθούν προς τα βουνά.
Τα ξημερώματα της 13ης Αυγούστου οι γερμανικές δυνάμεις εισήλθαν στα Ανώγεια και συγκέντρωσαν τους κατοίκους στην πλατεία Αρμί. Εκεί αναγνώστηκε η διαταγή του στρατιωτικού διοικητή του Φρουρίου Κρήτης, στρατηγού Χ. Μύλλερ, με την οποία διατασσόταν η ισοπέδωση των Ανωγείων και η εκτέλεση κάθε άρρενος Ανωγειανού που θα βρισκόταν εντός του χωριού ή σε απόσταση ενός χιλιομέτρου από αυτό.
Μετά την ανάγνωση της διαταγής, οι Γερμανοί συνέλαβαν 80 ηλικιωμένους, τους οποίους μετέφεραν στο Ηράκλειο και τους έκλεισαν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Περίπου 2.500 γυναικόπαιδα που είχαν συγκεντρωθεί στο Αρμί οδηγήθηκαν με ισχυρή συνοδεία έως το Γενή Καβέ και εγκαταλείφθηκαν εκεί. Στη συνέχεια διασκορπίστηκαν σε χωριά του Μυλοποτάμου, όπου οι κάτοικοι τα φιλοξένησαν και τα στήριξαν.
Από τα πρώτα θύματα υπήρξε ένα οκτάχρονο παιδί, ο Στεφανής, ο οποίος εκτελέστηκε από τους ναζί ενώ επιχειρούσε να διαφύγει προς το βουνό. Παράλληλα, κατά τις έρευνες που ακολούθησαν, οι γερμανικές δυνάμεις εντόπισαν περίπου 20 ηλικιωμένους άνδρες και γυναίκες που δεν μπορούσαν ή δεν θέλησαν να εγκαταλείψουν το χωριό, τους οποίους σκότωσαν και έκαψαν.
Στο έρημο, πλέον, χωριό ακολούθησε συστηματική λεηλασία. Χρήματα, χρυσαφικά, εργαλεία, υφαντά, τρόφιμα και κοπάδια αφαιρέθηκαν από τις κατοικίες, ενώ στις 28 Αυγούστου οι Γερμανοί εκτέλεσαν στα Σείσαρχα 31 ομήρους που είχαν χρησιμοποιηθεί για τη συγκέντρωση και τη μεταφορά της λείας.
Ακολούθησε η καταστροφή των ίδιων των Ανωγείων. Σπίτια πυρπολήθηκαν και ανατινάχθηκαν με εκρηκτικά, ενώ οι γερμανικές δυνάμεις αποσύρονταν κάθε βράδυ στα Σείσαρχα και επέστρεφαν το επόμενο πρωί για να συνεχίσουν το έργο της καταστροφής.
Η λεηλασία και η ισοπέδωση διήρκεσαν συνολικά 24 ημέρες, από τις 13 Αυγούστου έως τις 5 Σεπτεμβρίου 1944. Όταν οι γερμανικές δυνάμεις αποχώρησαν, άφησαν πίσω τους ένα κατεστραμμένο χωριό, με τους κατοίκους του οικονομικά απογυμνωμένους και διασκορπισμένους.
Οι περισσότεροι Ανωγειανοί, ωστόσο, επέστρεψαν στον γενέθλιο τόπο τους. Μέσα σε συνθήκες μεγάλων στερήσεων και με υποτυπώδη μέσα ξεκίνησαν την ανοικοδόμηση των σπιτιών τους και την ανασυγκρότηση της ζωής τους, μετατρέποντας την επιστροφή και την παλινόρθωση των Ανωγείων σε έναν νέο, αυτήν τη φορά ειρηνικό, άθλο.
Όπως αποτυπώνεται χαρακτηριστικά σε κείμενο του Νίκου Καζαντζάκη για την καταστροφή των Ανωγείων, «μετά την δήωσιν εκάστη οικία εκαίετο πρώτον και έπειτα ανετινάσσετο διά δυναμίτιδος. Κάθε νύκτα οι Γερμανοί απεσύροντο εις τα Σείσαρχα και την πρωϊαν επανήρχοντο. Το μέγεθος της λεηλασίας θα κατανοήση κανείς, όταν λάβη υπ’ όψιν ότι αυτή διήρκεσεν από της 13 Αυγούστου μέχρι της 5 Σεπτεμβρίου».
