Τι μπορεί να «αφηγηθεί» ένα αγγείο για τον γάμο στην αρχαία Ελλάδα; Η Δρ. Έφη Οικονόμου, αρχαιολόγος και επιμελήτρια στο Τμήμα Αγγείων και Έργων Μεταλλοτεχνίας και Μικροτεχνίας του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου (ΕΑΜ), μίλησε στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων για το έκθεμα που πρωταγωνιστεί αυτή την περίοδο στο Αθέατο Μουσείο: έναν ερυθρόμορφο γαμικό λέβητα του α’ μισού του 5ου αι. π.Χ., με εικονογραφία συνδεδεμένη με τον γάμο και τον κόσμο των γυναικών.
Από τις αποθήκες του ΕΑΜ δεν έρχεται στην επιφάνεια μόνο το σκεύος και οι ιδιαίτερες παραστάσεις του, αλλά και οι ανώνυμες γυναίκες της εποχής, που πολύ νωρίς έπρεπε να αφήσουν πίσω την παιδική ηλικία και να αντιμετωπίσουν τις απαιτήσεις της ενήλικης ζωής – συχνά με κόστος την ίδια τους τη ζωή.
«Με τον συγκεκριμένο λέβητα κινούμαστε χρονολογικά ανάμεσα στο 480 και το 460 π.Χ. Είναι η απαρχή μιας εικονογραφίας που βάζει στο επίκεντρο τον άνθρωπο και τα συναισθήματά του και, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, προσεγγίζει και τον θεσμό του γάμου. Πρόκειται για μια πρόδρομη μορφή της γαμήλιας εικονογραφίας, η οποία από το 450 π.Χ. και μετά προβάλλει τυποποιημένες ιδεαλιστικές παραστάσεις με έντονο κοινωνικό μήνυμα για τη σημασία του γάμου και τη διαιώνιση του οίκου, αλλά και παρηγορητική διάθεση προς τις νεαρές γυναίκες για το μεγάλο πέρασμα από την παιδική τους ηλικία στην έγγαμη ζωή. Η μετάβαση αυτή ήταν μάλλον τραυματική, αφού σε ηλικία 14 ετών έπρεπε να παντρευτούν έναν άντρα άνω των 20 που δεν είχαν δει ποτέ, να εγκαταλείψουν το σπίτι όπου μεγάλωσαν και να πάνε σε ένα τελείως ανοίκειο περιβάλλον, με μια εντελώς νέα συνθήκη. Κορίτσια, δηλαδή, που δεν είχαν ωριμάσει ούτε σωματικά ούτε συναισθηματικά», τόνισε η Έφη Οικονόμου.
…ή του πατρός της ή του ανδρός της
Η ηλικία γάμου ήταν συνήθως τα 14 έτη, χωρίς να λείπουν και περιπτώσεις κοριτσιών 16 ή 17 χρονών που οδηγούνταν σε αυτόν. Όπως ανέφερε η συνομιλήτρια, υπήρχαν και εισηγήσεις φιλοσόφων, όπως ο Αριστοτέλης και ο Πλάτων, που υποστήριζαν ότι η ηλικία γάμου έπρεπε να είναι τουλάχιστον τα 16 έτη. «Γιατί η εμπειρία είχε δείξει ότι ένα τόσο άωρο κορίτσι είχε πολύ μεγάλη πιθανότητα θνησιμότητας κατά τη διάρκεια της γέννας. Δεν μπορούσε να το αντέξει το σώμα του. Και επίσης δεν ήταν έτοιμη να αντέξει και να ανταποκριθεί σε όλο αυτό που σήμαινε η οικονομία ενός οίκου», επισήμανε η αρχαιολόγος, εξηγώντας και τους λόγους αυτής της σκληρής επιλογής.
«Μόλις ξεκινούσε η έμμηνος ρύση και επομένως είχαν αποκτήσει τη δυνατότητα της αναπαραγωγής, τα κορίτσια έπρεπε να μπουν κάτω από κάποια κυριαρχία. Δηλαδή, έπρεπε όλα να είναι τακτοποιημένα, να ξέρουν ακριβώς ποιος θα συνδεθεί μαζί τους, ώστε να προκύψουν τα νόμιμα τέκνα και έτσι να διασφαλιστεί η συνέχεια του οίκου σε ένα νομικό πλαίσιο και, κυρίως, η συνέχεια της ιθαγένειας και του ονόματος. Ένα κορίτσι με αυτοδιάθεση ήταν, για την εποχή, ένα επικίνδυνο κορίτσι. Έπρεπε να είναι ή του πατρός της ή του ανδρός της, όπως έλεγαν και οι σύγχρονες φεμινίστριες», είπε χαρακτηριστικά η αρχαιολόγος.
Και φυσικά, όλα αυτά αφορούν τους Αθηναίους πολίτες. «Πολύ σωστά. Όλα αυτά ισχύουν από το 450 π.Χ. και μετά, όταν ο Περικλής έθεσε τον νόμο περί ιθαγένειας. Είμαστε στην ακμή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, έχουν τελειώσει οι Περσικοί Πόλεμοι και οι Αθηναίοι ένιωθαν ένα αίσθημα υπεροχής και αυτοπεποίθησης. Και εν πολλοίς ίσχυε, δεδομένου ότι η Αθήνα ήταν μια από τις μεγαλύτερες δυνάμεις της Ελλάδας που είχε καταφέρει να κερδίσει μια υπερδύναμη. Επίσης βρισκόμαστε στο αποκορύφωμα της Δημοκρατίας. Η βάση της Δημοκρατίας δεν είναι μόνο οι υποχρεώσεις και η ατομική ευθύνη των ανθρώπων αλλά και τα πλεονεκτήματα – και είχαν πολλά πλεονεκτήματα οι Αθηναίοι πολίτες. Επειδή, λοιπόν, ήταν πολυδάπανο για το κράτος να είσαι Αθηναίος πολίτης έπρεπε να περιοριστεί το ποιος μπορούσε να απολαμβάνει δικαιώματα, όπως οι χρηματοδοτήσεις. Έτσι, λοιπόν, θεσπίστηκε ότι από το 451 π.Χ. και εξής Αθηναίος πολίτης ήταν όποιος είχε δύο γονείς Αθηναίους», πληροφόρησε η αρχαιολόγος.
Αυτό, όμως, είχε ως αποτέλεσμα η γυναίκα, που ήταν στην «περιφέρεια» της Αθηναϊκής κοινωνίας, να βρεθεί στο επίκεντρο και ξαφνικά να βλέπει να ανεβαίνει το κύρος της. Ταυτόχρονα, όμως, επέρχεται και ο στραγγαλισμός της, γιατί έπρεπε να είναι οπωσδήποτε βέβαιο ότι ήταν Αθηναίος πολίτης αυτός με τον οποίο συνευρέθηκε. «Το ότι έγινε ξαφνικά το επίκεντρο, σήμαινε ότι ήταν απολύτως ελεγχόμενη η ζωή της: πού πάει, με ποιους βγαίνει, να μην βάφεται γιατί αλλιώς προκαλεί, να μην φοράει ψιμύθιο, να μην λευκαίνει το δέρμα γιατί ξεγελάει! Δηλαδή όλη η ζωή της, και η ανάσα της ακόμα, έμπαινε σε ένα μικροσκόπιο», υπογράμμισε η επιμελήτρια του ΕΑΜ.
Σκηνές από έναν γάμο
Τι συμβαίνει, όμως, με το αγγείο που παρουσιάζεται στο Αθέατο Μουσείο και έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον; «Προτείνεται η ένταξη της παράστασης του συγκεκριμένου λέβητα στο γαμήλιο ρεπερτόριο. Δηλαδή, πιστεύω ότι δεν παρουσιάζει απλώς εικόνες από τον καθημερινό βίο μιας κοπέλας, όπως γενικά κατηγοριοποιούνται αυτού του είδους οι παραστάσεις με γυναίκες που συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν, αλλά σκηνές από έναν γάμο. Επειδή όμως ακριβώς είναι πρόδρομες, οι σκηνές διαφέρουν από τις μετέπειτα τυποποιημένες γαμήλιες απεικονίσεις της αττικής αγγειογραφίας», διευκρίνισε η Έφη Οικονόμου για το σκεύος που φιλοτεχνήθηκε από έναν Αθηναίο αγγειογράφο, γνωστό με το συμβατικό όνομα «Ζωγράφος του Περσέα», ο οποίος δραστηριοποιούνταν από το 500 ως το 450 π.Χ.
«Βρισκόμαστε στην περίοδο που η γυναίκα είναι ακόμα στις παρυφές της αθηναϊκής κοινωνίας, γι’ αυτό και οι γαμήλιες σκηνές δεν την έχουν στο κέντρο της προσοχής. Σε αυτό το πλαίσιο, λοιπόν, ο γάμος ήταν απλά μία ακόμα κοινωνική συνθήκη και όχι το επίκεντρο της κοινωνίας, με τον τρόπο που αναφέραμε», πρόσθεσε η συνομιλήτρια για τη σύνθεση στην οποία, όπως η ίδια πιστεύει, πρωταγωνιστεί μια νύφη, την οποία περιβάλλουν προστατευτικά οι φίλες της, ενώ τις υπόλοιπες πλευρές του αγγείου διακοσμούν σκηνές από τον μελλοντικό, έγγαμο βίο της.
Μια χαριτωμένη κίνηση
Αυτό που εντυπωσιάζει, ωστόσο, είναι η χαριτωμένη κίνηση της κοπέλας, που πιάνει με τα δυο χέρια το φουστάνι της και το σηκώνει ελαφρά. «Πρόκειται για μία σπανιότατη εικονογραφική απόδοση. Πότε σηκώνει, λοιπόν, κάποιος το ρούχο του; Όταν θέλει να τρέξει ή να χορέψει. Στη δεύτερη περίπτωση, ο χορός είναι έντονα συνυφασμένος με πολλά τελετουργικά δρώμενα – και κυρίως με τον γάμο. Η μουσική και ο χορός ξεκινά από την πρώτη μέρα της προετοιμασίας που είναι η λουτροφορία, την κυρίως μέρα που γυναίκες και άντρες χορεύουν αντικριστά, ακόμα και την επόμενη που οι καλεσμένοι πηγαίνουν τα δώρα», σημείωσε η αρχαιολόγος.
Και συμπλήρωσε: «Ενδεχομένως, λοιπόν, σε αυτόν τον λέβητα με αυτή την παράσταση να υπάρχει ένα κοινωνικό δηλωτικό, ένα πιστοποιητικό της κοπέλας που λέει πως, έχοντας ολοκληρώσει τη μύησή της, είναι έτοιμη να μπει στο στάδιο του έγγαμου βίου, αφήνοντας πίσω την προγενέστερη κατάσταση. Είναι το σημείο που η γυναίκα είναι νύφη, δηλαδή δεν είναι ούτε κόρη ούτε γυναίκα. Βρίσκεται, δηλαδή, στην πιο ευαίσθητη φάση της, γι’ αυτό και τίθεται υπό τη σκέπη δύο θεαινών, που είναι ακριβώς αντίθετες: η Άρτεμις που προστατεύει τα κορίτσια όσο είναι ελεύθερα και η Αφροδίτη, με την οποία μπαίνουν σταδιακά στον ενήλικο κόσμο».
Οι αφηγήσεις για τις παραστάσεις του αγγείου συνεχίζονται στις νέες παρουσιάσεις του εκθέματος, που θα πραγματοποιηθούν στις 18 Οκτωβρίου και στις 8 Νοεμβρίου, ημέρα Κυριακή, καθώς και στις 21 Οκτωβρίου, ημέρα Τετάρτη, ώρα 13:00.
Ελένη Μάρκου
*** Φωτογραφίες: Ερυθρόμορφος γαμικός λέβης του Ζωγράφου του Περσέα, 500-450 π.Χ. Αρ. ευρ. ΕΑΜ Α 1255. Άγνωστη προέλευση. Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.
