Το «Ένας μύθος» του Ουίλιαμ Φώκνερ, σε μετάφραση Μαργαρίτας Ζαχαριάδου και από τις εκδόσεις Gutenberg, είναι ένα μυθιστόρημα πολύ διαφορετικό από το υπόλοιπο έργο του. Τα σύμβολα, οι πλάγιες παραπομπές και οι κρυμμένες αναφορές συμβαδίζουν με το ύφος και την ατμόσφαιρα του Φώκνερ, όμως εδώ, σε μια σύνθεση της ώριμης ηλικίας, δημοσιευμένη το 1954, και σε ένα βιβλίο τεράστιων φιλοδοξιών, το πολεμικό έπος, η αντιπολεμική αλληγορία, ο ευαγγελικός λόγος και η ηθική δισημία μιας ογκώδους μοντερνιστικής αφήγησης καταλήγουν σε μια πολυφωνία και πολυπροσωπία με χριστολογικό στέμμα, η οποία δύσκολα θα είχε διαμορφωθεί χωρίς τη μεταφραστική διαμεσολάβηση της Μ. Ζαχαριάδου.
Στη Γαλλία, και εν μέσω του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ένας δεκανέας μαζί με δώδεκα στρατιώτες των γαλλικών δυνάμεων εξεγείρονται κατά της εξουσίας και αρνούνται να λάβουν μέρος στις μάχες, παρασύροντας στον ίδιο δρόμο Άγγλους, Αμερικανούς και Γερμανούς. Το μέτωπο παραλύει και, δίπλα στην ιστορία του δεκανέα και των δώδεκα συναδέλφων του, ξετυλίγεται ένα καταιγιστικό σύνολο από παράλληλες διηγήσεις, εξομολογητικούς μονολόγους, στρατιωτικές συσκέψεις και συζητήσεις, λαϊκές εκφράσεις και υψηλά διοικητικά έγγραφα, σε μια πυκνή συμπαράθεση αφηγηματικών ρυθμών και τονικών αποχρώσεων.
Η θεμελιώδης σύγκρουση διαγράφεται ανάμεσα στον εξεγερμένο δεκανέα, εκπρόσωπο της ανυπακοής απέναντι στον παραλογισμό του πολέμου, και στον γάλλο στρατάρχη, υπερασπιστή της ιστορικής αναγκαιότητας, της αποκατάστασης της πειθαρχίας και της πατρικής τάξης. Δύο χαρακτήρες-σύμβολα για την αντιπαράθεση ανάμεσα στη δεοντολογία της ηθικής πράξης και στην πραγματικότητα της τιμωρητικής βίας. Ο δεκανέας δεν εξεγείρεται πολιτικά, αλλά σχεδόν μεταφυσικά, παρακινημένος από μια εσώτερη ηθική βεβαιότητα. Ταυτισμένος με την Ιστορία και με τη θυσία, ο στρατάρχης καλείται από τη δική του πλευρά να αντιμετωπίσει και την αλληγορία της πατροκτονίας, αφού ο δεκανέας είναι γιος του.
Ο Φώκνερ δείχνει ότι η Ιστορία είναι ισχυρότερη και πιο αναγκαία από την ηθική, για την οποία απομένει ο Χριστός του ιερού μαρτυρίου και των ευαγγελίων. Δύο αρχέτυπα: η ηθική επιταγή και η ιστοριονομία, για να ανακαλέσω έναν όρο του Σπυρίδωνα Ζαμπελιού. Ο Φώκνερ δεν θα απαντήσει βεβαίως στο δίλημμά τους. Η Εβδομάδα των Παθών θα ολοκληρωθεί με την εκτέλεση του δεκανέα και με τον θρίαμβο της γραφειοκρατίας, σε μια γλώσσα βαριά, τελετουργική και κρυπτική, καθώς και εκ πεποιθήσεως εσωστρεφή και περίτεχνη.
Η ιστορία με το κουτσό άλογο στο «Ένας μύθος» είναι ένα παράξενο αντιηρωικό παραμύθι, μια συμπληρωματική αλληγορία. Το άλογο, ένα τρίποδο ζώο που τρέχει με τρεις λειτουργικές οπλές, περιπλανιέται για είκοσι δύο μήνες στον αμερικανικό Νότο, κυνηγημένο από ομοσπονδιακούς πράκτορες, ασφαλιστικές εταιρείες, ιδιωτικούς ντετέκτιβ και πολιτειακές αστυνομίες. Το συνοδεύουν τρεις φιγούρες: ένας Άγγλος γκρουμ, ένας μαύρος ιεροκήρυκας-σταβλίτης κι ένα δωδεκάχρονο αγόρι. Το άλογο τρέχει και κερδίζει σε αυτοσχέδιους αγώνες επειδή ενσαρκώνει την ικανότητα του ανθρώπου όχι να θριαμβεύει, αλλά να αντέχει.
Το άλογο δεν νικά με την έννοια της υπεροχής. Στο κείμενο αποκαλύπτεται ότι ο γκρουμ και ο σταβλίτης το έκλεψαν ώστε να μπορεί «να τρέχει, να συνεχίζει να τρέχει, να συνεχίζει να χάνει αγώνες, ή τουλάχιστον να τερματίζει». Το ζητούμενο είναι να παραμείνει σε κίνηση, όχι να δοξαστεί, μα να συνεχίσει να υπάρχει στον αγωνιστικό χώρο. Η ακρωτηριασμένη του φύση το μετατρέπει σε σύμβολο της ανυπακοής στην κανονικότητα, όπως ο δεκανέας-Χριστός του κυρίως μυθιστορήματος αρνείται την κανονικότητα του πολέμου. Το άλογο τρέχει εκεί όπου δεν πρέπει, κερδίζει εκεί όπου δεν μπορεί. Ο δεκανέας αποτελεί μια μορφή σιωπηλής αντίστασης: αρνείται να πολεμήσει, αρνείται να εξηγήσει.
Οι αρχές πιστεύουν ότι ο γκρουμ θέλει να πλουτίσει από το άλογο, ενώ οι στρατηγοί θεωρούν ότι ο δεκανέας συνωμοτεί.
Η ιστορία του αλόγου είναι γραμμένη σε ένα ιδιότυπο τρίτο πρόσωπο, ξέχωρο από τον αφηγητή του κυρίως μυθιστορήματος. Οι αμερικανοί κριτικοί έχουν μιλήσει για countermelody, μια δεύτερη φωνή που σχολιάζει εις ήχον πλάγιον ένα από τα κεντρικά μηνύματα του έργου.
Β. Χατζηβασιλειου
