Με έργα του Καζαντζάκη, η Εθνική Λυρική Σκηνή παρουσιάζει σήμερα 15/10 στο ιστορικό Carnegie Hall της Νέας Υόρκης μια ξεχωριστή συναυλία με ελληνικά έργα εμπνευσμένα από το έργο και την προσωπικότητα του Νίκου Καζαντζάκη. Η βραδιά φιλοξενείται στο Stern Auditorium/Perelman Stage.
Με τη συναυλία «Nikos Kazantzakis: An Odyssey in Music», η Εθνική Λυρική Σκηνή θα παρουσιάσει στο κοινό της Νέας Υόρκης ένα πανόραμα της ελληνικής λόγιας μουσικής με έργα των Μάνου Χατζιδάκι, Μίκη Θεοδωράκη, Νίκου Σκαλκώτα, Δημήτρη Μητρόπουλου και Γιώργου Κουμεντάκη. Τη διεύθυνση έχει ο διεθνώς καταξιωμένος Έλληνας μαέστρος και μουσικός διευθυντής της Όπερας του Γκρατς της Αυστρίας, Βασίλης Χριστόπουλος, ενώ ερμηνεύουν η διεθνώς αναγνωρισμένη μεσόφωνος Ανίτα Ρατσβελισβίλι και η Ελληνίδα υψίφωνος Μαρία Κωστράκη. Συμμετέχουν η Ορχήστρα της ΕΛΣ και το Σύνολο Μάνος Χατζιδάκις.
Ο Νίκος Καζαντζάκης, ο πιο πολυμεταφρασμένος Έλληνας συγγραφέας παγκοσμίως, παραμένει μία από τις πιο γόνιμες πηγές έμπνευσης για την ελληνική μουσική δημιουργία του 20ού και του 21ου αιώνα. Μέσα από τη μουσική και τον κινηματογράφο, το έργο του έχει ταξιδέψει στα πέρατα της Γης, ενώ βιβλία όπως «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», «Καπετάν Μιχάλης», «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», «Ο τελευταίος πειρασμός» και η «Ασκητική» έχουν ταξιδέψει τον ελληνικό πολιτισμό σε όλο τον κόσμο.
Το έργο του, βαθιά φιλοσοφικό και τραγικό, αλλά και έντονα λαϊκό και βιωματικό, αγγίζει ζητήματα ελευθερίας, μοίρας, πίστης και ανθρώπινης υπέρβασης. Η ποιητική και δραματουργική δύναμη της γραφής του προσέλκυσε κορυφαίους Έλληνες συνθέτες, που προσπάθησαν, μέσα από τις μελοποιήσεις τους, να μεταφέρουν στον μουσικό λόγο την ένταση, τον στοχασμό και τον υπαρξιακό παλμό του καζαντζακικού σύμπαντος. Η έμμεση συνεισφορά του στο ρεπερτόριο της μουσικής καλύπτει τουλάχιστον πέντε διαφορετικά είδη: συμφωνική μουσική, όπερα, μπαλέτο, μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο. Τα μουσικά έργα που έχουν αντλήσει έμπνευση από τον Καζαντζάκη λειτουργούν ως δημιουργικοί διάλογοι ανάμεσα στη λογοτεχνία και τη μουσική, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της σύγχρονης ελληνικής μουσικής και της ευρύτερης καλλιτεχνικής ταυτότητας.
Το πρόγραμμα της συναυλίας «Nikos Kazantzakis: An Odyssey in Music» της ΕΛΣ, που θα παρουσιαστεί στο Carnegie Hall, δημιουργεί μια μουσική γέφυρα ανάμεσα σε διαφορετικές γενιές Ελλήνων συνθετών. Παρά τις διαφορετικές αισθητικές και καλλιτεχνικές τους διαδρομές, όλοι επηρεάστηκαν βαθιά από τον πνευματικό κόσμο του Νίκου Καζαντζάκη και την Κρήτη, είτε ως τόπο καταγωγής είτε ως κληρονομιά είτε ως συμβολική αναφορά.
Το μυθιστόρημα «Καπετάν Μιχάλης» του Νίκου Καζαντζάκη αποτέλεσε σημαντική πηγή έμπνευσης για τον Μάνο Χατζιδάκι (1925-1994), ο οποίος το 1966 συνέθεσε τη μουσική για την ομώνυμη θεατρική διασκευή του έργου. Οι καζαντζακικές θεματικές της ελευθερίας, της θυσίας και της εσωτερικής σύγκρουσης μετασχηματίζονται στη μουσική του Χατζιδάκι όχι ως επική αφήγηση, αλλά ως λυρικό και υπαρξιακό σχόλιο. Η μουσική φωτίζει τον εσωτερικό κόσμο του ήρωα και συνομιλεί με τον λόγο του Καζαντζάκη, προσφέροντας μια αυτόνομη καλλιτεχνική ανάγνωση του έργου. Το έργο θα ερμηνεύσει η υψίφωνος Μαρία Κωστράκη, συνοδεία του Συνόλου Μάνος Χατζιδάκις.
Η πιο αναγνωρίσιμη μουσική ενσάρκωση του Νίκου Καζαντζάκη είναι αναμφίβολα ο «Ζορμπάς» του Μίκη Θεοδωράκη (1925-2021). Μέσα από τη μουσική της κινηματογραφικής μεταφοράς που έκανε ο Μιχάλης Κακογιάννης στο μυθιστόρημα «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», ο Θεοδωράκης χάρισε στον ήρωα μια δική του μουσική ταυτότητα και μια δική του φωνή, που ειδικά με τον περίφημο «Χορό του Ζορμπά» ταυτίστηκε με το ελληνικό πνεύμα διεθνώς. Ερμηνεύει η διάσημη μεσόφωνος Ανίτα Ρατσβελισβίλι.
Ο Γιώργος Κουμεντάκης (γενν. 1959), στο συμφωνικό έργο «Amor Fati» (2007), εμπνέεται από τη φιλοσοφία και το πνεύμα του Καζαντζάκη. Ο ίδιος προσεγγίζει την κρητική μουσική και τις χαρακτηριστικές «κοντυλιές» μέσω μιας αφαιρετικής ορχηστρικής γραφής, χωρίς τη χρήση παραδοσιακών μουσικών οργάνων. Γραμμένο για τα πενήντα χρόνια από τον θάνατο του συγγραφέα, το «Amor Fati» αποτυπώνει την καζαντζακική αποδοχή της μοίρας και τη στενή σχέση του συνθέτη με την κρητική μουσική ταυτότητα. Το «Amor Fati» θα κάνει την αμερικανική του πρεμιέρα στη συναυλία αυτή.
Επιπλέον, στη συναυλία θα παρουσιαστούν και δύο μοναδικά έργα της ελληνικής λόγιας μουσικής, εμπνευσμένα από τη μακραίωνη ιστορία και τον λαϊκό πολιτισμό της Κρήτης, του νησιού που επηρέασε καθοριστικά τον Καζαντζάκη.
Οι τρεις «Κρητικοί χοροί» του Νίκου Σκαλκώτα (1904-1949) εμπνέονται από την Κρήτη και την κρητική μουσική. Ο Σκαλκώτας, κορυφαία μορφή της νεοελληνικής μουσικής, έγραψε έργα που εκτείνονται από την Εθνική Σχολή και τον νεοκλασικισμό έως την ατονικότητα και τον δωδεκαφθογγισμό. Το πιο εμβληματικό έργο του, οι «36 Ελληνικοί χοροί», βασίζονται σε δημοτικά τραγούδια και παραδοσιακούς σκοπούς από όλη την Ελλάδα, αναδεικνύοντας τα ιδιαίτερα μουσικά χαρακτηριστικά και την ποικιλομορφία του ελληνικού τοπίου.
Ο Δημήτρης Μητρόπουλος (1896-1960), μαγεμένος από την κρητική κουλτούρα, έγραψε το έργο «Κρητική γιορτή» το 1919. Ο κορυφαίος Έλληνας μαέστρος του 20ού αιώνα, που είχε φιλική σχέση με τον Νίκο Καζαντζάκη, ξεκίνησε τη διεθνή του πορεία από τη Φιλαρμονική του Βερολίνου και έκανε σπουδαία σταδιοδρομία στην Αμερική, όπου, μεταξύ άλλων, διετέλεσε μουσικός και καλλιτεχνικός διευθυντής της Φιλαρμονικής της Νέας Υόρκης. Η «Κρητική γιορτή» είναι ένα από τα πρώτα αξιόλογα νεανικά του έργα για πιάνο, το οποίο αργότερα ο Νίκος Σκαλκώτας ενορχήστρωσε για ορχήστρα.
Η σημερινή συναυλία στο Carnegie Hall πραγματοποιείται στο πλαίσιο της διεθνούς εξωστρέφειας της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, σε συνέχεια των εξαιρετικά επιτυχημένων περιοδειών της σε Ευρώπη, Ασία, Αυστραλία και Αφρική, και τελεί υπό την αιγίδα του Γενικού Προξενείου της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη και της Ελληνικής Ορθόδοξης Αρχιεπισκοπής της Αμερικής.
Η συναυλία υλοποιείται με τη δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) για την ενίσχυση της καλλιτεχνικής εξωστρέφειας της ΕΛΣ και εντάσσεται στις επετειακές εκδηλώσεις για τα 30 χρόνια φιλανθρωπικής δράσης του ΙΣΝ.
