Το Νόμπελ Λογοτεχνίας παραμένει ένας θεσμός που συνδυάζει κύρος και απρόβλεπτες επιλογές, από το 1901 έως σήμερα. Άλλοτε αναδεικνύει ήδη καταξιωμένους δημιουργούς και άλλοτε φέρνει στο προσκήνιο συγγραφείς σχεδόν άγνωστους στο ευρύ κοινό.
Η διαθήκη του Άλφρεντ Νόμπελ έδωσε στη Σουηδική Ακαδημία τη δυνατότητα να κρίνει με πολλαπλά κριτήρια: αισθητικά, πολιτικά, ηθικά, αλλά και με βάση την κοινωνικοπολιτική συγκυρία. Πρώτος βραβευμένος ήταν ο Σιλί Προυντόμ το 1901, ένας έγκυρος ποιητής στη Γαλλία που σήμερα έχει σχεδόν λησμονηθεί.
Στον 20ό αιώνα, το Νόμπελ ανέδειξε ονόματα με μεγάλη ακτινοβολία:
– Τόμας Μαν (1929), με το μνημειώδες Μαγικό Βουνό.
– Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (1982), ο εισηγητής του μαγικού ρεαλισμού.
– Σάμιουελ Μπέκετ (1969), που άλλαξε τη δραματουργία με το Περιμένοντας τον Γκοντό.
– Γιώργος Σεφέρης (1963) και Οδυσσέας Ελύτης (1979), που έφεραν την ελληνική ποίηση στο διεθνές προσκήνιο.
Οι «αφανείς» που έγιναν παγκόσμιοι
Το Νόμπελ δεν περιορίζεται στους ήδη αναγνωρισμένους και συχνά βάζει στο επίκεντρο συγγραφείς που μέχρι τη βράβευσή τους ήταν γνωστοί μόνο σε εξειδικευμένο αναγνωστικό κοινό:
– Σελμα Λάγκερλεφ (1909), η πρώτη γυναίκα βραβευμένη, με έργο βαθιά δεμένο με τη σκανδιναβική παράδοση.
– Γιασουνάρι Καβαμπάτα (1968), που σύστησε στον κόσμο την ιαπωνική τέχνη της λεπτότητας.
– Χέρτα Μύλλερ (2009), με το σκληρό ποιητικό και πολιτικό βλέμμα της για τη Ρουμανία.
– Αμπντουλραζάκ Γκούρνα (2021), που έγραψε για την αφρικανική εμπειρία της αποικιοκρατίας.
Οι αμφιλεγόμενες επιλογές
Το Νόμπελ έχει προκαλέσει επανειλημμένα αντιπαραθέσεις. Η βράβευση του Μπομπ Ντίλαν το 2016 άνοιξε συζητήσεις για τα όρια της λογοτεχνίας, ενώ η απόφαση του 2018 να μην απονεμηθεί βραβείο, λόγω σκανδάλου στη Σουηδική Ακαδημία, έδειξε ότι ο θεσμός δεν είναι άτρωτος.
Η σημερινή εποχή
Τα τελευταία χρόνια, η Σουηδική Ακαδημία φαίνεται να στρέφεται σε φωνές που δίνουν βάρος στην ταυτότητα, τη μετακίνηση, τη γλώσσα και την πολιτισμική μνήμη. Η λογοτεχνία γίνεται όλο και πιο παγκόσμια, και το Νόμπελ επιχειρεί να αποτυπώσει αυτή την πολυφωνία.
Β. Χατζηβασιλείου
ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ
