Η πολιτιστική συνεργασία Ελλάδας, Αλβανίας και Βόρειας Μακεδονίας βρέθηκε στο επίκεντρο των επαφών της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη με τους ομολόγους της, Blendi Gonxhja και Sedat Sulejmani. Οι τρεις πλευρές επιβεβαίωσαν τη βούλησή τους να ενισχύσουν ακόμη περισσότερο τη συνεργασία για την προστασία της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς, την εκπαίδευση των επαγγελματιών του πολιτισμού και τη σύγχρονη δημιουργία.
Σε συνέχεια του θετικού κλίματος που είχε διαμορφωθεί στην τριμερή συνάντηση Prespa Meeting, με στόχο την κοινή υποψηφιότητα για την εγγραφή της περιοχής των Πρεσπών στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, οι επαφές ανέδειξαν νέες δυνατότητες για κοινές πρωτοβουλίες και στενότερους πολιτιστικούς δεσμούς ανάμεσα στις τρεις χώρες, σύμφωνα με ανακοίνωση του ΥΠΠΟ.
Απόδοση του Ιερού Ναού του Αγίου Γεωργίου στο Κουρμπίνοβο
Ιδιαίτερη στιγμή της συνεργασίας Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας ήταν η απόδοση από τους δύο υπουργούς Πολιτισμού του Βυζαντινού Ναού του Αγίου Γεωργίου, στο Κουρμπίνοβο, μετά την ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης και αποκατάστασης των τοιχογραφιών του από το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων (ΕΚΕΒΥΜΜ), με χρηματοδότηση του ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού. Η διακρατική συνεργασία ανέδειξε ξανά τη σημασία της για τη διάσωση και ανάδειξη μνημείων με ξεχωριστή ιστορική και καλλιτεχνική αξία.
Οι υπουργοί της Ελλάδας και της Βόρειας Μακεδονίας βρέθηκαν στο Κουρμπίνοβο με αφορμή την ολοκλήρωση του έργου συντήρησης και αποκατάστασης του τοιχογραφικού διακόσμου του ναού, που υλοποιήθηκε από το ΕΚΕΒΥΜΜ με συγχρηματοδότηση του Ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού. Η διάσωση του μνημείου, το οποίο έχει μεγάλη καλλιτεχνική και ιστορική αξία, ανέδειξε τη δυναμική της πολιτιστικής συνεργασίας ως γέφυρας ανάμεσα στις δύο χώρες.
Όπως αναφέρει η ανακοίνωση του ΥΠΠΟ, το 2021 το ΕΚΕΒΥΜΜ υπέγραψε Μνημόνιο Συνεργασίας με το υπουργείο Πολιτισμού της Βόρειας Μακεδονίας για τη συντήρηση των τοιχογραφιών. Ακολούθησε εξειδικευμένη μελέτη από τους συντηρητές του Κέντρου, με στόχο την τεκμηρίωση της παθολογίας και των φθορών του ζωγραφικού διακόσμου και τον σχεδιασμό των κατάλληλων επεμβάσεων με σύγχρονες επιστημονικές μεθόδους συντήρησης. Το έργο υλοποιήθηκε σε δύο φάσεις, το 2023 και το 2024, ενώ εκπονήθηκε και μελέτη για τη συντήρηση των εξωτερικών τοιχογραφιών, που υλοποιήθηκε το 2026. Το σύνολο των εργασιών ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, επιτρέποντας την απόδοση του μνημείου. Σε όλη τη διάρκεια του έργου υπήρξε στενή συνεργασία με το Ινστιτούτο Προστασίας Πολιτιστικών Μνημείων και Μουσείων, στα Μπίτολα.
Οι δύο υπουργοί συζήτησαν επίσης την περαιτέρω ενίσχυση της συνεργασίας στον πολιτισμό, την προστασία της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς και την ανάπτυξη νέων διακρατικών πρωτοβουλιών. Η ολοκλήρωση του έργου, σημειώνει η ίδια ανακοίνωση, δείχνει τον ρόλο του πολιτισμού στην οικοδόμηση σχέσεων εμπιστοσύνης, στη διατήρηση ανοικτών διαύλων επικοινωνίας και στην ενίσχυση της καλής γειτονίας. Παράλληλα, αναδεικνύει τις δυνατότητες που προσφέρει η συνεργασία Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Γεωργίου στο Κουρμπίνοβο, κοντά στην περιοχή των Πρεσπών, στη Βόρεια Μακεδονία, συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα μνημεία της βυζαντινής τέχνης στα Βαλκάνια. Χρονολογείται στο 1191, σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή του, και είναι ιδιαίτερα γνωστός για τις τοιχογραφίες του, που ξεχωρίζουν για την καλλιτεχνική τους αξία. Ο εικονογραφικός του διάκοσμος αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της βυζαντινής μνημειακής ζωγραφικής της εποχής των Κομνηνών Αυτοκρατόρων (12ος αι.), με εκφραστικές μορφές, ζωντανά χρώματα και πλούτο θεμάτων. Ο ναός είναι μονόχωρος και η εξωτερική του λιτότητα αντιπαραβάλλεται με τον πλούτο των τοιχογραφιών στο εσωτερικό. Οι παραστάσεις περιλαμβάνουν σκηνές από τη ζωή του Χριστού και της Παναγίας, αγίους και εκκλησιαστικές μορφές, με ιδιαίτερα εκφραστικές κινήσεις, επιμήκεις αναλογίες και εντυπωσιακή απόδοση των ενδυμάτων. Ξεχωρίζει ο Ευαγγελισμός στην αψίδα του ιερού, μία από τις σημαντικότερες δημιουργίες της βυζαντινής μνημειακής ζωγραφικής, ενώ ιδιαίτερα γνωστή είναι η απόδοση της μορφής του Αρχαγγέλου Γαβριήλ. Ο ναός φαίνεται ότι εγκαταλείφθηκε τον 17ο αιώνα και επανήλθε στο ενδιαφέρον τον 19ο αιώνα. Η πολιτιστική του αξία ξεπερνά τα γεωγραφικά όρια της περιοχής, καθώς αποτελεί σημαντικό στοιχείο της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς των Βαλκανίων. Από το 2020 περιλαμβάνεται στον Ενδεικτικό Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Η ολοκλήρωση του έργου αναδεικνύει τη σημασία της επιστημονικής τεκμηρίωσης και της διακρατικής συνεργασίας για την προστασία και διατήρηση μνημείων με ιδιαίτερη ιστορική και καλλιτεχνική αξία, συμβάλλοντας και στη διαφύλαξη της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς της ευρύτερης περιοχής των Βαλκανίων.
Στην απόδοση του μνημείου παρευρέθηκαν, μαζί με τους δύο υπουργούς, ο πρέσβης της Ελλάδας στη Βόρεια Μακεδονία Γιάννης Μαλούκος, η Γενική Πρόξενος της Ελλάδας στο Μοναστήρι Δέσποινα Ηπιώτη, ο πρέσβης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Βόρεια Μακεδονία Μιχάλης Ρόκας, ο επικεφαλής της Ομάδας για τη Βόρεια Μακεδονία στη Γενική Διεύθυνση Διεύρυνσης και Ανατολικής Γειτονίας (DG ENEST) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Frederick Swinnen, η γενική γραμματέας Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου, ο πρόεδρος του ΕΚΕΒΥΜΜ καθ. Ταξιάρχης Κόλλιας, η διευθύντρια του ΕΚΕΒΥΜΜ Φλώρα Καραγιάννη, καθώς και υπηρεσιακά στελέχη από τις δύο αντιπροσωπείες.
Συνεργασία της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη με τον Υπουργό Τουρισμού, Πολιτισμού και Αθλητισμού της Αλβανίας, Blendi Gonxhja
Η ενίσχυση της διμερούς πολιτιστικής συνεργασίας Ελλάδας και Αλβανίας, η σύσφιξη των δεσμών των δύο χωρών και η ανάπτυξη κοινών δράσεων βρέθηκαν στο επίκεντρο της συνάντησης της Λίνας Μενδώνη με τον Αλβανό ομόλογό της. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην προοπτική συμφωνίας για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης και τον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών στις χώρες προέλευσής τους, καθώς και στην επανενεργοποίηση του Μνημονίου Συνεργασίας που είχε υπογραφεί το 2021 για θέματα αποκατάστασης και συντήρησης μνημείων.
Στο ίδιο πλαίσιο, σύμφωνα με το ΥΠΠΟ, εντάσσεται και η αποκατάσταση του τοιχογραφικού διακόσμου στον βυζαντινό ναό του Αγίου Νικολάου στον Μεσοπόταμο, με τη συνδρομή του ΕΚΕΒΥΜΜ και τη χρηματοδότηση του υπουργείου Πολιτισμού της Ελλάδας. Για την ανάδειξη των βυζαντινών έργων τέχνης, η αλβανική πλευρά ανέφερε ότι εξετάζεται η δημιουργία Βυζαντινού Μουσείου στη Νότια Αλβανία, με στόχο να φιλοξενήσει βυζαντινά κειμήλια της ευρύτερης περιοχής και με τη συνδρομή της ελληνικής εμπειρίας και τεχνογνωσίας.
Στο πεδίο της ανταλλαγής τεχνογνωσίας, συζητήθηκε επίσης η συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας για τη διοργάνωση σεμιναρίων και εκπαιδευτικών δράσεων στη συντήρηση αρχαιοτήτων. Στο επίκεντρο βρέθηκε και ο σύγχρονος πολιτισμός, μαζί με τις δυνατότητες κοινών δράσεων στη σύγχρονη δημιουργία. Φέτος, για πρώτη φορά, η Ελλάδα συμμετέχει μέσω του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου στα Τίρανα, τον επόμενο μήνα. Συζητήθηκε, ακόμη, η αποκατάσταση της Οικίας Φαΐκ στην Κόνιτσα, η οποία έχει χαρακτηριστεί από το υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας ως διατηρητέο μνημείο. Η αποκατάσταση του μνημείου έχει ήδη δρομολογηθεί από τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων του ΥΠΠΟ.
