Στο ευρύτερο πλαίσιο μιας συνολικής θεώρησης της έννοιας του εξελληνισμού, αυτό που αξίζει να συγκρατήσουμε είναι ότι στον ελληνικό πολιτισμό, λόγω του ξεχωριστού χαρακτήρα του, μπορούσαν να μετέχουν λαοί εντελώς διαφορετικοί μεταξύ τους. Η έννοια του ελληνισμού προσέλαβε έτσι στην ύστερη αρχαιότητα νέο περιεχόμενο, καθώς λειτούργησε ως γέφυρα που επέτρεψε τη μετάβαση από τον παγανισμό στον χριστιανισμό. Με όχημα την ελληνική γλώσσα, το κυρίαρχο τότε ιδίωμα στην Ανατολική Μεσόγειο, ο ελληνισμός κατέστησε δυνατή τη συνύπαρξη της ειδωλολατρικής παράδοσης, του ειδωλολατρικού κόσμου της Ανατολής, με τη χριστιανική πίστη.
Βεβαίως, η μετάβαση από την αρχαία θρησκεία στη νέα, από το ειδωλολατρικό στο χριστιανικό, δεν ήταν καθόλου εύκολη υπόθεση, καθώς η μεταξύ τους αντίθεση ήταν θεμελιακή. Μείζονες χριστιανοί θεολόγοι και διανοητές με ελληνική παιδεία, όπως ο Μέγας Βασίλειος και ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, ασχολήθηκαν στα κείμενά τους με το σύνθετο αυτό ζήτημα, στο οποίο ενεπλάκη την ίδια εποχή, τον 4ο αιώνα, και ο ρωμαίος αυτοκράτορας Ιουλιανός, ο αποκαλούμενος Παραβάτης ή Αποστάτης. Εκείνος τάχθηκε κατά του χριστιανισμού και υπέρ της ελληνικής εθνικής θρησκείας, χρησιμοποιώντας τον όρο Ελληνισμός και διαχωρίζοντας σαφώς τους Έλληνες από τους Χριστιανούς.
Πολλούς αιώνες αργότερα, ο γερμανός ιστορικός Johann Gustav Droysen (1808-1884) έδωσε μια άλλη διάσταση στην έννοια του ελληνισμού. Στο περίφημο σύγγραμμά του Geschichte des Hellenismus (1877) εξέτασε σε βάθος την περίοδο από το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου (323 π.Χ.) έως τη ναυμαχία του Ακτίου (31 π.Χ.), δηλαδή την ελληνιστική εποχή όπως ορίζεται συμβατικά. Ο γερμανός ιστορικός επινόησε τον όρο ελληνισμός (Hellenismus), για να δηλώσει την ανάμειξη του ελληνικού και του ανατολικού πολιτισμού στους τρεις αιώνες που ακολούθησαν το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Κατά την αντίληψή του, η πρόσμειξη του ελληνικού με το ανατολικό στοιχείο, μαζί με τις ανατολικές θρησκευτικές παραδόσεις, ήταν εκείνη που προετοίμασε το έδαφος για την επικράτηση του χριστιανισμού. Σύμφωνα με μια εύστοχη παρατήρηση, ο Droysen θεώρησε την Ελληνιστική Εποχή όχι ως περίοδο παρακμής ή ως αναγκαστική μετάβαση από τους Κλασικούς στους Ρωμαϊκούς Χρόνους, αλλά ως μια μορφή παγκοσμιοποίησης, που επέτρεπε στον καθέναν, ανεξαρτήτως καταγωγής, να μιλά, να συμπεριφέρεται και να ζει σαν Έλληνας.
*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο Johann Gustav Droysen (πηγή: Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek).
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Α)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Β)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Γ)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Δ)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Ε)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος ΣΤ)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Ζ)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Η)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Θ)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Ι)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος ΙΑ)
