Τις τελευταίες δύο ημέρες, σχεδόν όλα τα ΜΜΕ ασχολήθηκαν με την αθώωση του Πατέρα Αντωνίου, ιδρυτή της ΜΚΟ Κιβωτός του Κόσμου, από δικαστήριο των Ιωαννίνων. Ο τρόπος που παρουσιάστηκε η είδηση, όμως, σε αρκετές περιπτώσεις χωρίς το αναγκαίο πλαίσιο για τις δηλώσεις του ίδιου περί δικαίωσης και ικανοποίησης για το έργο της Κιβωτού, αλλά και για όσα είπαν οι συνήγοροί του ότι οι κατηγορούμενοι βρέθηκαν επί τέσσερα χρόνια αντιμέτωποι με δημόσια καταδίκη πριν ακόμη δικαστούν, είναι τόσο παραπλανητικός ώστε να φτάνει στα όρια της ψευδούς είδησης.
Η εικόνα που δημιουργείται είναι ότι η δικαστική πορεία των κατηγοριών που αντιμετωπίζει ο Πατέρας Αντώνιος περιορίζεται σε αυτή την υπόθεση των Ιωαννίνων, η οποία κατέληξε σε δικαίωση. Έτσι, ο Αντώνιος Παπανικολάου εμφανίζεται ως αδιαμφισβήτητα αθώος, απαλλαγμένος από κάθε κατηγορία που τον βάραινε, και μάλιστα ως άνθρωπος που διαπομπεύτηκε χωρίς λόγο.
Με αυτόν τον τρόπο, βέβαια, τροφοδοτούνται οι θεωρίες συνωμοσίας ότι τάχα κάποιοι —η νέα διοίκηση της οργάνωσης, η Δόμνα Μιχαηλίδου, ο Κυριάκος Μητσοτάκης— ήθελαν να του πάρουν την Κιβωτό, ενώ ακούστηκαν μέχρι και σχόλια ότι ο Μητσοτάκης ήθελε να του φάει τα λεφτά. Η αλήθεια, όμως, θάβεται ακόμη πιο βαθιά.
Ποια είναι η αλήθεια; Ότι ο Αντώνιος Παπανικολάου και άλλα τέσσερα στελέχη της οργάνωσης έχουν κριθεί ένοχοι και σε δεύτερο βαθμό από το Τριμελές Εφετείο Πλημμελημάτων Αθηνών για αδικήματα που αφορούν τις σωματικές κακοποιήσεις παιδιών που φιλοξενούνταν εκεί. Το δευτεροβάθμιο δικαστήριο τους έκρινε επίσης ενόχους και για τα αδικήματα που σχετίζονται με τις καταναγκαστικές εργασίες, για τα οποία είχαν αθωωθεί στον πρώτο βαθμό. Δύο στελέχη της οργάνωσης αθωώθηκαν, όπως και πρωτόδικα.
Το Εφετείο επέβαλε ποινή 9,5 ετών φυλάκισης στον Αντώνιο Παπανικολάου, περίπου διπλάσια από εκείνη που είχε επιβληθεί πρωτόδικα. Από αυτήν, εκτιτέα ήταν τα οκτώ έτη, ενώ η ποινή ήταν εξαγοράσιμη προς 10 ευρώ την ημέρα. Ποινές φυλάκισης από 20 έως 55 μήνες επέβαλε το δικαστήριο και στους υπόλοιπους καταδικασθέντες.
Την ίδια ώρα, δύο ακόμη δικογραφίες σε βάρος του Πατέρα Αντωνίου παραμένουν ανοιχτές. Η μία αφορά σεξουαλικές κακοποιήσεις παιδιών, με τη δίκη σε πρώτο βαθμό να διεξάγεται τώρα κεκλεισμένων των θυρών.
Η άλλη δικογραφία αφορά την οικονομική διαχείριση από τους υπευθύνους της οργάνωσης, δηλαδή τον ιερέα και τη σύζυγό του. Οι κατηγορίες που εξετάζονται είναι η απιστία και η υπεξαίρεση, ενώ έχει ασκηθεί δίωξη χωρίς ακόμη να έχει ξεκινήσει η δίκη.
Αυτή είναι η πραγματικότητα: ο Πατέρας Αντώνιος και οι συνεργάτες του κακοποιούσαν παιδιά που βρίσκονταν υπό την προστασία τους. Παιδιά φτωχά, ταλαιπωρημένα, συχνά ήδη κακοποιημένα, τα έκλειναν σε απομόνωση, τα ξυλοφόρτωναν και τα εξανάγκαζαν σε κοπιαστικές εργασίες, παράνομες για την ηλικία τους. Και δεν δικαιώθηκαν μετά από τέσσερα χρόνια. Η δε υποτιθέμενη διαπόμπευσή τους ωχριά μπροστά στη διάδοση θεωριών συνωμοσίας ότι δήθεν στήθηκε κάποια σκευωρία.
Με μια δόση κυνισμού, βέβαια, θα πει κανείς ότι οι μεν συνήγοροι υπεράσπισης κάνουν πολύ καλά τη δουλειά τους, δημιουργώντας θετικό κλίμα για τον εντολέα τους, τα δε ΜΜΕ δίνουν στην κοινή γνώμη αυτό που έχουν καταλάβει ότι θέλει.
Αλλά το ερώτημα είναι: γιατί να θέλει αυτό η κοινή γνώμη; Πώς γίνεται, παρά όλα τα αδιαμφισβήτητα πλέον γεγονότα, τα κοινωνικά δίκτυα να γεμίζουν με σχόλια που εκφράζουν όχι μόνο την ανεπιφύλακτη πεποίθηση ότι ο ιερέας συκοφαντήθηκε αλλά και ατόφιο μίσος προς όσους θεωρούνται ότι τον συκοφάντησαν;
Έχω τρεις απαντήσεις:
Η πρώτη είναι ακριβώς η επιρροή της ιδιότητάς του ως ιερέα. Όσα συνέβαιναν στην Κιβωτό ντύνονταν με ένα θρησκευτικό περίβλημα, όπως οι βαπτίσεις κατά τις οποίες στα παιδιά δίνονταν άλλα ονόματα από τα δικά τους ή η εικονογραφία που παρουσίαζε τον Αντώνιο ως άγιο που σώζει παιδιά. Για πολλούς ανθρώπους, δυστυχώς, αυτή η προπαγάνδα —πώς αλλιώς να την ονομάσει κανείς;— έχει χτίσει μια ακλόνητη αντίσταση απέναντι στην απολύτως εύλογη ερμηνεία των γεγονότων: ότι τα παιδιά που τον κατήγγειλαν είπαν την αλήθεια.
Η δεύτερη είναι ότι η Κιβωτός του Κόσμου και ο ιδρυτής της απολάμβαναν επί δεκαετίες τεράστια στήριξη από επιχειρηματίες και δωρητές, διασημότητες και πολιτικούς. Όλοι αυτοί είχαν αναγάγει την οργάνωση σε ένα είδος προτύπου καλοσύνης. Είναι δύσκολο για ένα κοινό που βομβαρδίζεται τόσο καιρό με την εικόνα των ελίτ του τόπου να προσκυνούν αυτόν τον κληρικό, ξαφνικά να πιστέψει ότι στήριζαν έναν κακοποιητή. Θα ήταν πολύ πιο εύκολο, σχεδόν αυτόματο, αν δεν ήταν κληρικός — αλλά ας δει κανείς την πρώτη απάντηση.
Για να δώσω ένα μόνο παράδειγμα, οι ιθύνοντες της Κιβωτού υποστήριξαν ότι τα παιδιά δεν εξαναγκάζονταν σε εργασίες αλλά απασχολούνταν στη γεωργική σχολή που λειτουργούσε η οργάνωση. Ήταν εύκολο να το υποστηρίξουν, γιατί είχε δημοσιευτεί παντού στα ΜΜΕ ότι η γεωργική αυτή σχολή ήταν πρότυπο και είχε μάλιστα βραβευτεί με ευρωπαϊκό βραβείο. Όπως όμως προέκυψε στο δικαστήριο όπου τελικά καταδικάστηκαν ο Πατέρας Αντώνιος και οι συνεργάτες του, η περίφημη σχολή δεν είχε την παραμικρή πιστοποίηση, κοινώς είχαν βαφτίσει τις εργασίες σχολή από μόνοι τους. Η δε βράβευση, όπως απέδειξε η δημοσιογραφική έρευνα, δεν έγινε ποτέ. Το ελληνικό υπουργείο Παιδείας είχε προτείνει την Κιβωτό στα ευρωπαϊκά βραβεία, αλλά η Κιβωτός δεν κέρδισε ποτέ το παραμικρό βραβείο. Απλώς εξαπατούσαν τους πάντες, με την εκούσια ή ακούσια συνέργεια της πολιτείας.
Η τρίτη απάντηση είναι ότι το κοινό εξακολουθεί γενικά να θεωρεί πως τα ιδρύματα —και συνεπώς αυτού του είδους η φιλανθρωπία— είναι η μόνη λύση για αυτά τα παιδιά. Διότι καμία πολιτεία δεν έχει φροντίσει να το εκπαιδεύσει ώστε να θεωρεί το αντίθετο, δηλαδή αυτό που ισχύει: ότι όλα τα ιδρύματα είναι εγγενώς κακοποιητικά, ακόμη κι όταν δεν χρησιμοποιούν πρακτικές τόσο βάναυσες όσο αυτές που αποδείχτηκε στο δικαστήριο ότι χρησιμοποιούσαν ο Παπανικολάου και οι συνεργάτες του. Και ότι η σύγχρονη επιστήμη περιγράφει μια σειρά από άλλες προσεγγίσεις για τα παιδιά που, για τον έναν ή τον άλλο λόγο, απομακρύνονται από τις οικογένειές τους. Η Ελλάδα είναι η τελευταία χώρα της Ευρώπης που βασίζεται σε τόσο μεγάλο βαθμό στην ιδρυματοποίηση.
Κι έτσι ακούμε για το έργο που προσέφερε αυτός ο φιλάνθρωπος, ενώ στην πραγματικότητα, αν κάποιος έχει τέτοιο χάρισμα, επιστρατεύοντας και την ιερατική του ιδιότητα, να συγκεντρώνει χρήμα και υποστήριξη, θα μπορούσε να είχε προσφέρει κάτι συμβατό με τις σύγχρονες πρακτικές παιδικής προστασίας. Αντί γι’ αυτό, ο Παπανικολάου έστησε μια σέχτα, η οποία στην ουσία της ήταν και μια μπίζνα.
Ό,τι κι αν θέλει η κοινή γνώμη, αυτή είναι η αλήθεια για την Κιβωτό του Κόσμου. Και όσα fake news κι αν διακινηθούν, δεν αλλάζει.
- Στην κύρια φωτογραφία του άρθρου: Αγιογραφία που απεικονίζει τον ιερέα Αντώνιο Παπανικολάου να σώζει παιδιά με την Κιβωτό του, στο κτήριο της Κιβωτού στην οδό Σαρπηδόνος.
