Παρά τις εξαρτήσεις, τις ψυχικές ασθένειες και την ακραία φτώχεια, περίπου 60 άστεγοι στο Πόρτλαντ του Όρεγκον κατάφεραν να στήσουν από το μηδέν το Χωριό Αξιοπρέπειας και να το διοικούν δημοκρατικά. Το πείραμα του Χωριού Αξιοπρέπειας (Dignity Village) δείχνει εντυπωσιακά αποτελέσματα.
Η ιστορία ξεκίνησε πριν από 25 χρόνια, όταν μια ομάδα αστέγων που ζούσε κάτω από τις γέφυρες του Πόρτλαντ αγανακτούσε με τις επανειλημμένες εκδιώξεις της από τους καταυλισμούς.
Μετά από μια σειρά παρελάσεων με καρότσια αγορών το 2000, που τράβηξαν την προσοχή των ΜΜΕ στις ΗΠΑ, οι αρχές τούς επέτρεψαν να εγκατασταθούν σε δημοτική έκταση δίπλα σε μονάδα κομποστοποίησης. Εκεί ίδρυσαν και μια ΜΚΟ για να διαχειρίζονται το χωριό τους.
Σήμερα ο καταυλισμός, τον οποίο φέρνει στο φως ρεπορτάζ των New York Times, περιλαμβάνει φυλάκιο, εργαστήριο υπολογιστών, κοινόχρηστο λουτρό και ένα θερμοκήπιο που λειτουργεί και ως νυχτερινός ξενώνας για ανθρώπους που φτάνουν αναζητώντας προσωρινό καταφύγιο.
Οι κάτοικοι ζουν σε μικροσκοπικά σπίτια που έχουν κατασκευάσει οι ίδιοι στον χώρο και από το 2025 ηλεκτροδοτούνται από φωτοβολταϊκά πάνελ στις στέγες, δωρεά μιας τοπικής εταιρείας ηλιακής ενέργειας. Παρότι δεν υπάρχει τρεχούμενο νερό, το κτίριο Commons λειτουργεί ως κοινόχρηστη κουζίνα, καθιστικό και, ακόμη, ως άτυπη αίθουσα δικαστηρίου για την επίλυση διαφορών μεταξύ των μελών.
Σύμφωνα με το αμερικανικό δημοσίευμα, πρόκειται για τη μοναδική τέτοια κοινότητα στις ΗΠΑ, που όχι μόνο έχει την έγκριση του δήμου, αλλά είναι και πλήρως αυτοχρηματοδοτούμενη και αυτοδιοικούμενη.
«Καλώς ήλθατε! αλλά υπάρχουν κανόνες» γράφει το εγχειρίδιο του χωριού. Η απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου το 2024 ανέτρεπε τις ομοσπονδιακές προστασίες για όσους διέμεναν σε δημόσιους χώρους επειδή δεν είχαν πουθενά αλλού να πάνε, ωθώντας το Dignity Village προς την κατεύθυνση οι άστεγοι να βρίσκουν μόνοι τους τη λύση.
«Καλώς ήρθατε στο ριζοσπαστικό μας πείραμα συλλογικής αυτοενδυνάμωσης για τον τερματισμό της αστεγίας!» διακηρύσσει το εγχειρίδιο του χωριού. Οι κάτοικοι οφείλουν να προσφέρουν 10 ώρες εργασίας την εβδομάδα για τη συντήρηση του χωριού, η χρήση ουσιών πρέπει να περιορίζεται σε ιδιωτικούς χώρους και οι διαφορές επιλύονται από ένα εκλεγμένο συμβούλιο.
Η υποστήριξη από ανθρώπους που βρίσκονται στην ίδια θέση είναι ο καλύτερος τρόπος για να σηκωθείς ξανά στα πόδια σου, λέει ο Σκοτ Λάιμαν, κάτοικος, ο οποίος αποδίδει στην οικογενειακή συντροφικότητα του χωριού το ότι κατάφερε να συνυπάρξει με τις φωνές μέσα στο κεφάλι του χωρίς φαρμακευτική αγωγή και να απεξαρτηθεί από το αλκοόλ.
Σύμφωνα με τον δήμο, το κόστος του εγχειρήματος για τον Αμερικανό φορολογούμενο είναι ελάχιστο και αφορά κυρίως τους ετήσιους ελέγχους ασφαλείας από την πυροσβεστική υπηρεσία.
Ενώ ο ετήσιος προϋπολογισμός των χωριών-ξενώνων αστέγων του δήμου κοστίζει 40.000 δολάρια ανά άτομο, εκείνος του Dignity Village είναι μόλις 1.000 δολάρια. Η κοινότητα δέχεται δωρεές από το κοινό, όμως μεγάλο μέρος των λειτουργικών εσόδων της προέρχεται από μηνιαίες εισφορές και από μικρές επιχειρηματικές δραστηριότητες, όπως υπηρεσίες διαμόρφωσης και συντήρησης εξωτερικών χώρων και πωλήσεις καυσόξυλων.
Την ίδια στιγμή, ο οικονομολόγος και δημοτικός σύμβουλος Μιτς Γκριν επισημαίνει ότι οι δαπάνες για τα προγράμματα στέγασης σε δημοτικούς ξενώνες ήταν ο μεγαλύτερος παράγοντας πίσω από το πρόσφατο δημοσιονομικό έλλειμμα της πόλης, ύψους 170 εκατ. δολ. «Θα αναζητήσω ευκαιρίες για να αφαιρέσω χρήματα από το σύστημα ξενώνων της πόλης και να τα διοχετεύσω στην ενίσχυση περισσότερων τέτοιων εγχειρημάτων [Dignity Village]».
Σύμφωνα με τους New York Times, πρόκειται για το μακροβιότερο πείραμα στις ΗΠΑ γύρω από το τι συμβαίνει όταν η άναρχη δομή ενός καταυλισμού μετατρέπεται σε μια πιο μόνιμη κοινότητα. Πολλοί προβάλλουν το χωριό ως σημείο αναφοράς για το πώς λύσεις που βασίζονται στην αλληλοϋποστήριξη μεταξύ ομοτίμων μπορούν μερικές φορές να πετύχουν εκεί όπου οι γραφειοκρατικές λύσεις αποτυγχάνουν. «Αυτό που προσπαθούμε να κάνουμε εδώ είναι να βοηθάμε τους ανθρώπους και, όταν το κάνουμε αυτό, βοηθάμε και τους εαυτούς μας και όλοι ανεβαίνουμε μαζί», λέει ο Λάιμαν. «Αυτή είναι τουλάχιστον η θεωρία».
Την ώρα που οι συλλογικοί ξενώνες του δήμου απορρίπτονται από πολλούς αστέγους που αναζητούν την ελευθερία του δρόμου, το Χωριό Αξιοπρέπειας κάνει τη διαφορά.
Η δομή διακυβέρνησης της κοινότητας αποφεύγει τους άκαμπτους και απόλυτους κανόνες, προτιμώντας στρατηγικές που αποσκοπούν στη διατήρηση της συνοχής και της ευημερίας της. Άνθρωποι αποβάλλονται μόνο σε ακραίες περιπτώσεις, συνήθως όταν εμπλέκεται βία.
Οι κανόνες που αποσκοπούν στη διατήρηση της καθαριότητας, στην αποθάρρυνση της συσσώρευσης αντικειμένων και στην πρόληψη πυρκαγιών εφαρμόζονται στον βαθμό που χρειάζεται για να ικανοποιούνται οι απαιτήσεις της πυροσβεστικής υπηρεσίας και των περιβαλλοντικών ρυθμιστικών αρχών.
Οι παραβάσεις συνήθως αντιμετωπίζονται με πίεση από τους υπόλοιπους κατοίκους, επίσημες αναφορές περιστατικών και συλλογική καλοσύνη.
«Οι άνθρωποι που βρίσκονται στην ίδια θέση με εσένα σε καθιστούν υπόλογο όταν τεμπελιάζεις ή επιδίδεσαι σε αρνητικές συμπεριφορές, και αυτό έχει πολύ διαφορετικό αντίκτυπο από το να σε επιπλήττει ή να σε βάζει σε μπελάδες ένας εργαζόμενος ενός παραδοσιακού ξενώνα», είπε η κοινωνική λειτουργός Βίκτορι Λαφάρα. «Έχει μεγαλύτερη σημασία και πραγματικά παρακινεί τους ανθρώπους να κάνουν τις αλλαγές που χρειάζεται να κάνουν».
Παρά το κύμα υποστήριξης στο εγχείρημα, ο δήμος το βλέπει με σκεπτικισμό, καθώς δεν υπάρχει χρονικό όριο στη διατήρηση του χωριού. Η εκπρόσωπος του δήμου, Άλισον Πέρκινς, είπε ότι το μοντέλο γενικά δεν παρέχει εις βάθος διαχείριση υποθέσεων και δεν δίνει προτεραιότητα στη μετακίνηση των ατόμων σε μόνιμη στέγαση. Για τη δημοτική σύμβουλο Ελάνα Πιρτλ-Γκίνεϊ, τα αυτοδιοικούμενα και τα δημοτικά διοικούμενα μοντέλα λειτουργούν συμπληρωματικά, παρέχοντας ασφαλείς χώρους και από εκεί και πέρα κάποιοι επιλέγουν να μετακινηθούν σε συμβατική στέγαση και κάποιοι όχι. «Έχουν διαφορετικό σύνολο στόχων».
Ωστόσο, τα στοιχεία που παρέχουν οι αρχές του χωριού δεν συμφωνούν. Ενώ η μέση διάρκεια παραμονής για τους περισσότερους κατοίκους κυμαίνεται από ένα έως δύο χρόνια, το ποσοστό όσων αποχωρούν για κάποια μορφή μόνιμης στέγασης είναι σημαντικά υψηλότερο από εκείνο των χώρων που διαχειρίζεται ο δήμος, περίπου 60% έναντι 42%.
Η 57χρονη Νέλι Χέρον πρόσφατα εξασφάλισε μόνιμη υποστηριζόμενη στέγαση έπειτα από έναν χρόνο στο Dignity Village και αποδίδει στο αυτοδιοικούμενο μοντέλο του την παρακίνηση που τη βοήθησε να προχωρήσει. «Αν δεν αισθάνεσαι καλά με τον εαυτό σου, τότε δεν πρόκειται να κάνεις τίποτα για την κατάστασή σου», είπε η ίδια. «Όλα αυτά παίζουν ρόλο στο να αποκτήσεις στέγη».
*Στην κύρια φωτογραφία: Το συμβούλιο του χωριού συνεδριάζει (New York Times). Ένθετη φωτογραφία, το Dignity House πιθανότατα στα αρχικά του στάδια ανάπτυξης (https://gta.fandom.com/)
