Μια αθόρυβη αλλαγή έχει δώσει νέα πνοή στην ευρωπαϊκή δημοκρατία τα τελευταία χρόνια: η εξάπλωση των λαϊκές συνελεύσεις σε διαφορετικά επίπεδα σε όλη την Ευρώπη. Μόλις άρχισε να λειτουργεί και μια ομάδα πολιτών σε επίπεδο ΕΕ, με αποστολή να εξετάσει την ίδια την κατάσταση της δημοκρατίας, κάτι που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζε αξιοσημείωτο.
Οι συνελεύσεις πολιτών ήταν γνώρισμα της Αρχαίας Ελλάδας. Εξαιρουμένων των γυναικών και των δούλων, οι άνδρες συγκεντρώνονταν για να συζητήσουν και να ανταλλάξουν απόψεις για τον τρόπο διοίκησης της Αθήνας. Περισσότερα από 2.300 χρόνια αργότερα, εμφανίστηκε το Democratic Odyssey, μια ανοιχτή και αποκεντρωμένη ευρωπαϊκή πρωτοβουλία, με στόχο τη δημιουργία μιας μόνιμης, διακρατικής Λαϊκής Συνέλευσης για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Στις 26 Σεπτεμβρίου 2023, μικρές ομάδες ανθρώπων ανέβηκαν στον λόφο που οδηγεί στην Πνύκα. Πολίτες από την Αθήνα, την Ευρώπη και άλλες περιοχές ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα για να συμμετάσχουν σε ένα νέο εγχείρημα, με στόχο να ενισχυθεί η φωνή των πολιτών στη δημοκρατική λήψη αποφάσεων.
Η τάση που εξαπλώθηκε στην Ευρώπη εμφανίζεται ως ένα θετικό αντίβαρο στο αντιδημοκρατικό κλίμα της εποχής. Αυτό έχει σημασία, γιατί πρόκειται για μια εξέλιξη που σπάνια προβάλλεται από τα μέσα ενημέρωσης και τις αναλύσεις των δεξαμενών σκέψης, οι οποίες επικεντρώνονται στα μεγάλα πολιτικά δράματα.
Ο βαθμός στον οποίο αυτές οι συνελεύσεις πολιτών έχουν γίνει πλέον τακτικό και κυρίαρχο στοιχείο της ευρωπαϊκής δημοκρατίας είναι, σε πρώτη ανάγνωση, εντυπωσιακός. Ωστόσο, η ευρεία παρουσία τους θέτει πλέον δύσκολα ερωτήματα για τον τελικό αντίκτυπό τους στη δημοκρατία.
Πριν από δέκα ή δεκαπέντε χρόνια, μικρές ομάδες υποστηρικτών της συμμετοχικής δημοκρατίας πίεζαν για τη δημιουργία συνελεύσεων με τυχαία επιλογή, όμως οι περισσότεροι πολιτικοί επιστήμονες που έδιναν βάρος στις μεγάλες πολιτικές τάσεις έδειχναν να τις υποτιμούν. Εστίαζαν σε όσα εξακολουθούσαν να θεωρούνται η ουσία των δημοκρατικών προκλήσεων, όπως η άνοδος των αντιφιλελεύθερων λαϊκιστικών κομμάτων και οι σφοδρές ιδεολογικές συγκρούσεις.
Την τελευταία δεκαετία, ο σκεπτικισμός απέναντι στα μικρά φόρουμ διαβούλευσης έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Σήμερα, σχεδόν όλοι τάσσονται υπέρ των συνελεύσεων πολιτών. Έχουν στήριξη σε όλο το πολιτικό φάσμα, από την άκρα αριστερά, μέσω του κέντρου, έως την άκρα δεξιά. Βιβλία και άρθρα για το θέμα τις παρουσιάζουν πλέον ως λύση σχεδόν για όλα τα δεινά της δημοκρατίας. Ακόμη και συγγραφείς που ασχολούνται με ζητήματα υψηλού επιπέδου πολιτικής φιλοσοφίας και με γενικές τάσεις για το είδος του καθεστώτος, εντάσσουν συστηματικά μια έκκληση για τοπική διαβούλευση ως μέσο αναζωογόνησης της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Ο αριθμός των συνελεύσεων έχει αυξηθεί τόσο, ώστε πλέον αποτελούν σταθερό και εδραιωμένο μέρος των δημοκρατικών διαδικασιών σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Παρότι οι ειδικοί εξακολουθούν να τις αποκαλούν δημοκρατικές καινοτομίες, στην πράξη υπάρχουν εδώ και αρκετό καιρό· μοιάζουν περισσότερο με μεσήλικα στυλοβάτη παρά με τη ριζοσπαστικά αναδυόμενη νεολαία της ευρωπαϊκής λήψης αποφάσεων. Πολλές άλλες μορφές δημοκρατικής δράσης τα τελευταία χρόνια έχουν πολύ ισχυρότερους λόγους να θεωρηθούν οι πραγματικές καινοτομίες στην πολιτική συμμετοχή.
Σε πολλές περιπτώσεις, οι υποστηρικτές των συνελεύσεων έχουν πετύχει όσα ζητούσαν εδώ και χρόνια. Στη Δυτική και την Ανατολική Ευρώπη, οι συνελεύσεις έχουν πολλαπλασιαστεί σε όλα τα επίπεδα: τοπικό, δημοτικό, περιφερειακό, εθνικό και διεθνές. Έχουν ασχοληθεί με ολοένα ευρύτερο φάσμα θεμάτων, ξεπερνώντας την παραδοσιακή εστίαση σε τοπικά ζητήματα και στρεφόμενες σε πιο κρίσιμες πολιτικές επιλογές. Γενικά λειτουργούν ομαλά και ενθουσιάζουν τους συμμετέχοντες. Πολλές έχουν γίνει μόνιμες και έχουν θεσμοθετηθεί πιο σταθερά μέσα στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Οι δημόσιες αρχές λαμβάνουν όλο και περισσότερο υπόψη τα αποτελέσματά τους και δεν τις αντιμετωπίζουν πλέον ως απλές πράξεις δημοσίων σχέσεων.
Σε ολόκληρη την Ευρώπη, σχεδόν όλες οι μεγάλες πόλεις διαθέτουν πλέον κάποια μορφή διαβουλευτικής διαδικασίας. Η πανδημία του COVID-19 και η κλιματική κρίση λειτούργησαν ως καταλύτες για τη θεαματική αύξηση των συνελεύσεων σε επίπεδο πόλης. Μόνιμες συνελεύσεις λειτουργούν πλέον, μεταξύ άλλων, στα ανατολικά του Βελγίου και στο Παρίσι. Οι Βρυξέλλες έχουν δημιουργήσει την πρώτη μόνιμη μικτή συνέλευση, που συγκεντρώνει τυχαία επιλεγμένους πολίτες και εκλεγμένους πολιτικούς. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διοργανώνει πλέον τακτικά πάνελ πολιτών σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, μεταξύ άλλων για σημαντικά ζητήματα όπως η ασφάλεια, πέρα από εκείνο για τη δημοκρατία που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.
Κοινωνικές ομάδες δημιουργούν όλο και περισσότερες συνελεύσεις έξω από την αρμοδιότητα των επίσημων αρχών. Μια πρώτη μόνιμη συνέλευση υπό την ηγεσία των πολιτών συνεδριάζει πλέον στο Σταβάνγκερ της Νορβηγίας. Μια ομάδα εμπειρογνωμόνων με ισχυρή επιρροή έχει θέσει τα θεμέλια για μια πανευρωπαϊκή συνέλευση πολιτών.
Σε μια πρόσφατη φάση ενθουσιασμού, εκατοντάδες οργανώσεις έχουν αρχίσει να χρησιμοποιούν εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για να ενισχύσουν και να επεκτείνουν τη διαβούλευση των πολιτών και να διευκολύνουν την εξεύρεση συναινετικών αποτελεσμάτων από τέτοιες διαδικασίες.
Μέσα στην έντονη ανησυχία για το πόσο εύθραυστη είναι η ευρωπαϊκή δημοκρατία, η ανάδειξη των συνελεύσεων πολιτών στο προσκήνιο συνιστά σαφώς μια θετική και ελπιδοφόρα εξέλιξη. Όμως όλη αυτή η επιτυχία γεννά ένα προφανές και δυσάρεστο ερώτημα. Καθώς τα συμμετοχικά φόρουμ έχουν σταδιακά περάσει στο mainstream, τα προβλήματα της δημοκρατίας συνεχίζουν να συσσωρεύονται. Τα φόρουμ αυτά είναι πλέον ευρέως διαδεδομένα, κι όμως η αίσθηση της δημοκρατικής δυσφορίας επιμένει και, αν μη τι άλλο, έχει επιδεινωθεί.
Μήπως το κύμα της δημοκρατικής συμμετοχής ανέβηκε μόνο και μόνο για να μείνει ασαφής η προοπτική μιας μελλοντικής πολιτικής ανανέωσης; Πιο ωμά, μετά από τόσα χρόνια προβολής των συνελεύσεων πολιτών και αμέτρητα βιβλία και εκθέσεις που τις υποστήριξαν, μήπως ο πολλαπλασιασμός τους τελικά δεν έφερε ουσιαστική δημοκρατική βελτίωση;
Μια σκεπτικιστική προσέγγιση θα έλεγε ότι η άνοδος των συνελεύσεων πολιτών έχει περιορισμένη πολιτική σημασία. Καθώς ο αριθμός τους αυξήθηκε, οι δείκτες δημοκρατίας σε πολλά μέρη έμειναν στάσιμοι ή και επιδεινώθηκαν. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες όπου οι συνελεύσεις ήταν πολυάριθμες, η ακροδεξιά βρίσκεται σε άνοδο και κερδίζει έδαφος. Τα όρια και οι αμφιβολίες γύρω από τις μικρές διαβουλεύσεις έχουν καταρριφθεί το ένα μετά το άλλο, όμως τα αποτελέσματα ήταν αμελητέα. Ο σημερινός ενθουσιασμός για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στη διαβούλευση είναι ασήμαντος μπροστά στην καταστροφή βασικών ελευθεριών και της ανθρώπινης αυτοδιάθεσης που προκαλούν οι λεγόμενοι τεχνολογικοί μεγιστάνες σε παγκόσμιο επίπεδο.
Μια απαισιόδοξη ανάγνωση της εξάπλωσης των διαβουλεύσεων θα ήταν ότι οι συνελεύσεις είναι χρήσιμες για συγκεκριμένα ζητήματα, αλλά ήταν αφελές να πιστεύει κανείς πως θα μπορούσαν να στηρίξουν τη δημοκρατία με κάποια συστημική έννοια. Το συμπέρασμα είναι ότι είναι προτιμότερο να αφεθούν οι συνελεύσεις με ρίζες στην κοινότητα να κάνουν τη δουλειά τους σε πρακτικά θέματα και να μην επιβαρύνονται με ατελείωτες συζητήσεις και προσδοκίες για το αν η τυχαία επιλογή θα αντικαταστήσει τις παραδοσιακές δομές της εκλογικής δημοκρατίας, αναφέρει το ανεξάρτητο ινστιτούτο μελετών Carnegie Europe.
Όσοι υποστηρίζουν μια πιο θετική προσέγγιση θα μπορούσαν να αντιτείνουν ότι οι συνελεύσεις πολιτών έχουν αρχίσει να φέρνουν αλλαγές με λιγότερο ορατούς τρόπους και, με τον χρόνο, θα αποδώσουν πιο καθαρά οφέλη. Αν αυτό ισχύει, η πιο ουσιαστική και δύσκολη πρόκληση για τους διοργανωτές και τους υποστηρικτές των συνελεύσεων πολιτών είναι να χαράξουν τον δρόμο για το επόμενο στάδιο, το οποίο θα μπορούσε να οριστεί ως μια δεύτερη φάση εδραίωσης στην εξέλιξή τους.
Την τελευταία δεκαετία, όσοι οργανώνουν ή στηρίζουν τις συνελεύσεις έχουν επικεντρωθεί στο να παρουσιάσουν τα βασικά επιχειρήματα υπέρ της συμμετοχής των πολιτών, να βελτιώσουν τη μεθοδολογία της κλήρωσης και να πείσουν τις δημόσιες αρχές να λάβουν σοβαρά υπόψη τις συστάσεις τους. Σε αυτούς τους στόχους έχουν πετύχει πέρα από κάθε προσδοκία.
Ωστόσο, στη δεύτερη φάση μια διαφορετική σειρά ζητημάτων πρέπει πλέον να καθοδηγήσει τη συμμετοχική δημοκρατία, αν θέλουμε να αντικρούσουμε τα επιχειρήματα των σκεπτικιστών, όπως οι έμμεσοι έναντι άμεσων ρόλων, η μετάβαση από τα μεμονωμένα φόρουμ σε ένα οικοσύστημα, η αρνητική λογοδοσία, τα ανταλλάγματα και οι αρχές επανασύνδεσης κ.ο.κ.
Είναι περίεργο ότι τέτοιου είδους θεμελιώδη ερωτήματα δεν έχουν απαντηθεί σε δύο δεκαετίες δουλειάς γύρω από τις συνελεύσεις πολιτών. Τα άρθρα και τα βιβλία εξακολουθούν να επικεντρώνονται κυρίως στο γιατί οι συνελεύσεις είναι θετικές. Η συζήτηση πρέπει να στραφεί στα διλήμματα της δεύτερης φάσης που περιγράφηκαν, αν στόχος είναι οι συνελεύσεις πολιτών να έχουν μεγαλύτερο πολιτικό αντίκτυπο στη βελτίωση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας.
Η πρόοδος στις διαβουλεύσεις μικρής κλίμακας έχει προκαλέσει αναταραχή και έχει μπερδέψει πολλούς σκεπτικιστές της συμμετοχικής δημοκρατίας, καθώς και όσους τείνουν να βλέπουν την ευρωπαϊκή πολιτική μόνο ως ζήτημα διακομματικού ανταγωνισμού, φραγμών και συμμαχιών. Ωστόσο, έχοντας φτάσει ως εδώ, το αναδυόμενο σύστημα των ομάδων και των συνελεύσεων πολιτών θα πρέπει τώρα να κινηθεί σε πιο ανεξερεύνητα πεδία. Για χρόνια, το ενδιαφέρον στρεφόταν σε μια βασική ώθηση υπέρ των συνελεύσεων πολιτών. Τώρα που υπάρχουν παντού, τα βασικά ερωτήματα είναι διαφορετικά.
Πολλοί μπορεί να θεωρούν ότι αυτές οι πρωτοβουλίες διαβούλευσης έχουν φτάσει στα όριά τους και ότι, αν και χρήσιμες, δεν έχουν μεγάλη σημασία για τη συνολική πολιτική της ευρωπαϊκής δημοκρατίας. Βλέποντας τα αποτελέσματα τόσης συμμετοχικής δραστηριότητας, ο σκεπτικιστής μπορεί να σηκώσει αδιάφορα τους ώμους και να ρωτήσει περιφρονητικά: γι’ αυτό έγινε όλη αυτή η φασαρία; Τόση δραστηριότητα για τόσο λίγες αλλαγές;
Οι υποστηρικτές των συνελεύσεων θα χρειαστεί να θέσουν μια νέα σειρά ερωτημάτων, αν θέλουν να αντικρούσουν αυτή την άποψη και να δείξουν ότι, στην πραγματικότητα, η συμμετοχή των πολιτών έχει να προσφέρει πολλά περισσότερα.
