Τους είδαμε τους «βανδάλους» στην πορεία. Και μαζί με τις εικόνες των επεισοδίων ήρθαν, όπως ήταν αναμενόμενο, και οι γνωστές γενικεύσεις. Διάβασα μάλιστα την άποψη ότι «οι Αφρικανοί δεν έχουν αποβάλει τα βίαια ένστικτά τους». Μια διατύπωση που δεν αποκαλύπτει τόσο κάτι για τους Αφρικανούς όσο για τον τρόπο με τον οποίο εξακολουθούμε να αντιλαμβανόμαστε τον πολιτισμό και τη βία.
Γιατί η βία, όταν προέρχεται από τον «άλλο», αντιμετωπίζεται συχνά ως χαρακτηριστικό της καταγωγής του. Όταν όμως προέρχεται από εμάς, αποκτά ιστορικές εξηγήσεις, πολιτικές δικαιολογίες και, ενίοτε, ευγενείς σκοπούς.
Αρκεί μια σύντομη αναδρομή στην ευρωπαϊκή αποικιοκρατία. Στη Μαδαγασκάρη, το 1947, η εξέγερση κατά της γαλλικής κυριαρχίας καταπνίγηκε με μαζικές εκτελέσεις, βασανιστήρια και καταστροφές χωριών. Οι νεκροί υπολογίζονται σε δεκάδες χιλιάδες, αν και οι ιστορικές εκτιμήσεις διαφέρουν. Στο Κονγκό, μεταξύ 1921 και 1934, η κατασκευή του σιδηροδρόμου Κονγκό–Ωκεανού, με καταναγκαστική εργασία, κόστισε τη ζωή σε περίπου 17.000 έως 20.000 Αφρικανούς. Στη Σενεγάλη, το 1944, Αφρικανοί στρατιώτες που είχαν υπηρετήσει τη Γαλλία και διεκδικούσαν τις απολαβές τους βρέθηκαν αντιμέτωποι με τα πυρά του γαλλικού στρατού.
Όλα αυτά συνέβησαν στο όνομα της ισχύος, της προόδου και ενός πολιτισμού που διακήρυσσε την ελευθερία, την ισότητα και την αδελφοσύνη, χωρίς πάντοτε να αναγνωρίζει τις ίδιες αρχές στους λαούς που εξουσίαζε.
Η αντίφαση συνεχίστηκε και μεταπολεμικά. Όταν η ευρωπαϊκή οικονομία χρειαζόταν εργατικά χέρια, οι άνθρωποι από τις πρώην αποικίες ήταν απαραίτητοι. Εργάστηκαν στα εργοστάσια, στις οικοδομές και στις πιο δύσκολες και χαμηλά αμειβόμενες θέσεις, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην ανάπτυξη των χωρών που τους υποδέχθηκαν. Όταν όμως οι ίδιοι και τα παιδιά τους άρχισαν να διεκδικούν ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνία, η παρουσία τους αντιμετωπίστηκε συχνά ως πρόβλημα.
Και σήμερα, με αφορμή επεισόδια ή πράξεις βίας, επανέρχεται η εύκολη εξήγηση της πολιτισμικής κατωτερότητας. Λες και η ευρωπαϊκή ιστορία δεν περιλαμβάνει κατακτήσεις, σφαγές, εκτοπισμούς και συστηματική εκμετάλλευση ανθρώπων. Λες και η βία είναι ιδιότητα ορισμένων λαών και όχι ανθρώπινη συμπεριφορά.
Ασφαλώς, οι καταστροφές και οι επιθέσεις δεν δικαιολογούνται. Όποιος ασκεί βία οφείλει να αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεών του. Αλλά άλλο η καταδίκη μιας πράξης και άλλο η απόδοσή της σε υποτιθέμενα φυλετικά ένστικτα. Το δεύτερο δεν αποτελεί ανάλυση, αλλά προκατάληψη.
Η Ευρώπη έχει κάθε λόγο να υπερασπίζεται τις δημοκρατικές της αξίες. Οφείλει όμως να θυμάται ότι αυτές δεν αποτελούν πιστοποιητικό ιστορικής αθωότητας ούτε αποκλειστικό προνόμιο των Ευρωπαίων.
Γιατί το πραγματικό μέτρο του πολιτισμού δεν είναι η ευκολία με την οποία καταδικάζουμε τη βία των άλλων, αλλά η συνέπεια με την οποία αναγνωρίζουμε και τη δική μας.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο επίμονη διάκριση ανάμεσα στους «βαρβάρους» και στους «πολιτισμένους». Ο πρώτοι κρίνονται από τις πράξεις τους, ενώ οι δεύτεροι διατηρούν συχνά το προνόμιο να ορίζουν οι ίδιοι πώς θα καταγραφούν οι δικές τους στην Ιστορία.
