Ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε ακόμη μία εκεχειρία, αυτή τη φορά μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, με στόχο τον τερματισμό των επιθέσεων σε ενεργειακές υποδομές. Με φόντο τις διαδοχικές αυτές κινήσεις, ο Αμερικανός πρόεδρος παρουσιάζεται ξανά ως εγγυητής συμφωνιών που δοκιμάζονται γρήγορα στην πράξη, ενώ η φράση Τα 6 λάθη του Τραμπ αποτυπώνει το κεντρικό νήμα της ανάλυσης.
Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Αμερικανός πρόεδρος εμφανίζεται ως εγγυητής μιας εκεχειρίας. Τον Ιούνιο του 2025 ανακοινώθηκε κατάπαυση του πυρός μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους ο Τραμπ ανακοίνωσε εκεχειρία μεταξύ Ταϊλάνδης και Καμπότζης. Τον Οκτώβριο του 2025 ανακοινώθηκε η συμφωνία μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς, όμως οι διπλωματικές αυτές πρωτοβουλίες δοκιμάστηκαν από παραβιάσεις, νέες συγκρούσεις και δυσκολίες εφαρμογής των συμφωνηθέντων.
Πόσο αποτελεσματικός είναι, όμως, ένας ηγέτης που επιδιώκει να επιβάλει τη θέλησή του μέσω του φόβου, όταν οι αντίπαλοι και οι σύμμαχοί του αμφισβητούν την αξιοπιστία του;
Την απάντηση αναζητά ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ Στίβεν Γουόλτ, επιστρατεύοντας τον Νικολό Μακιαβέλι.
Σύμφωνα με τον Γουόλτ, αν ο συγγραφέας του Ηγεμόνα ζούσε σήμερα, πιθανότατα θα θεωρούσε τον Ντόναλντ Τραμπ χαρακτηριστικό παράδειγμα προς αποφυγήν. Και αυτό επειδή ο Αμερικανός πρόεδρος παραβιάζει επανειλημμένα βασικές αρχές που ο Μακιαβέλι θεωρούσε απαραίτητες για την επιτυχημένη άσκηση της εξουσίας.
Μη καταλήξεις να σε μισούν Καταρχάς, αφού υποστηρίζει ότι είναι προτιμότερο να σε φοβούνται παρά να σε αγαπούν, ο Μακιαβέλι επισημαίνει ότι υπάρχει κάτι ακόμη χειρότερο: να καταλήξεις να σε μισούν ή να σε περιφρονούν. Για να αποφύγει το πρώτο, συμβουλεύει τον ηγεμόνα να μην επιβουλεύεται την περιουσία ή τις γυναίκες των υπηκόων του.
Ο Τραμπ έχει ασφαλώς παραβιάσει τον πρώτο κανόνα, καθώς έχει πλουτίσει εις βάρος του δημοσίου και έχει υπονομεύσει την ευημερία πολλών Αμερικανών με τις λανθασμένες οικονομικές πολιτικές του.
Επιπλέον, η ίδια η σκανδαλώδης προσωπική ζωή του και η στενή σχέση του με τον Τζέφρι Έπσταϊν προδίδουν μια έντονα αρπακτική στάση απέναντι στις γυναίκες, συμβάλλοντας στο βαθύ μίσος που αισθάνεται απέναντί του ένα σημαντικό μέρος των Αμερικανών.
Τι γίνεται όμως με την περιφρόνηση; Ο Μακιαβέλι προειδοποιεί ότι ένας ηγεμόνας γίνεται αξιοκαταφρόνητος όταν θεωρείται ευμετάβλητος, επιπόλαιος, θηλυπρεπής, δειλός και αναποφάσιστος. Κανείς δεν θα αποκαλούσε τον Τραμπ θηλυπρεπή, αλλά οι υπόλοιποι χαρακτηρισμοί του ταιριάζουν απόλυτα.
Παρά τις επιδεικτικές εκδηλώσεις ανδρισμού του, οι παλινωδίες και η αστάθεια του Τραμπ είναι πλέον πασίγνωστες, και ηγέτες με πιο σκληρή στόφα -όπως ο πρόεδρος της Κίνας Σι Τζινπίνγκ- το έχουν αντιληφθεί και το έχουν εκμεταλλευτεί.
Ο Μακιαβέλι υποστήριζε επίσης ότι ένας ηγεμόνας δεν πρέπει να είναι υπερβολικά γαλαντόμος στα χρήματα και ότι πρέπει να ενδιαφέρεται ελάχιστα για τη φήμη του τσιγκούνη. Το κεντρικό του μήνυμα, κατά τον Γουόλτ, είναι ότι ένας συνετός ηγεμόνας πρέπει να διαχειρίζεται με σύνεση τα οικονομικά του και να μην προσπαθεί να εξαγοράσει την αφοσίωση των υπηκόων του με την αλόγιστη σπατάλη. Αν κάνει το δεύτερο, σύντομα θα εξαντλήσει τους πόρους του και θα αναγκαστεί να επιβάλει βαριά φορολογία, να γίνει εκβιαστικός και να κάνει ό,τι είναι δυνατόν για να εξασφαλίσει χρήματα.
Ο Τραμπ μπορεί να είναι ένας τσιγκούνης που, σύμφωνα με πολλούς ισχυρισμούς, συνήθιζε να μην πληρώνει τους πιστωτές του στην ιδιωτική του ζωή, αλλά ως πρόεδρος είναι ένας αθεράπευτος σπάταλος, σημειώνει ο Γουόλτ.
Πέραν ότι δημιουργεί τεράστια ελλείμματα, κανένας πρόεδρος δεν έχει δαπανήσει τόσο πολύ δημόσιο χρήμα για να επιδοτήσει τις προσωπικές του απολαύσεις, όπως το γκολφ, και είναι ο πρώτος πρόεδρος που προσφέρθηκε να πληρώσει τους Αμερικανούς για να ψηφίσουν το κόμμα του, υποσχόμενος επιταγή 5.000 δολαρίων. Η αγορά ομολόγων και ο Μακιαβέλι συμφωνούν: η έλλειψη δημοσιονομικής πειθαρχίας του Τραμπ είναι εξαιρετικά ασύνετη.
Ο Μακιαβέλι αφιερώνει επίσης ένα ολόκληρο κεφάλαιο του Ηγεμόνα στις στρατιωτικές υποθέσεις και λέει στον επίδοξο ηγεμόνα ότι πρέπει να κατέχει άριστα τη στρατιωτική τέχνη. Μπορεί σήμερα να μη χρειάζεται οι πολιτικοί ηγέτες να γνωρίζουν να διοικούν μια μοίρα αεροσκαφών, καθώς οι συνθήκες είναι πολύ διαφορετικές από εκείνες της αναγεννησιακής Ιταλίας, ωστόσο ο Γουόλτ υπογραμμίζει ότι η ουσιαστική κατανόηση του ρόλου και των ορίων της στρατιωτικής ισχύος, καθώς και των συνθηκών που είναι πιθανό να οδηγήσουν στην επιτυχία ή την αποτυχία ενός πολέμου, μπορεί να εξακολουθεί να είναι απαραίτητη για τους σύγχρονους πολιτικούς.
Ο καταστροφικός πόλεμος του Τραμπ με το Ιράν επιβεβαιώνει τη σοφία των συμβουλών του Μακιαβέλι, αναφέρει ο Αμερικανός ειδικός. Ένας πρόεδρος που απέφυγε τη στρατιωτική θητεία έχει διορίσει έναν ανίκανο υπουργό Άμυνας, έχει τοποθετήσει υπάκουους διοικητές σε καίριες θέσεις και έχει αναθέσει σημαντικούς διπλωματικούς ρόλους στον ανεκπαίδευτο γαμπρό του και σε έναν δικηγόρο του κλάδου των ακινήτων χωρίς καμία εμπειρία στις διεθνείς υποθέσεις.
Επέμεινε να οργανώσει μια στρατιωτική παρέλαση στην Ουάσιγκτον την ημέρα των γενεθλίων του, αλλά απέτυχε να αξιολογήσει προσεκτικά τα υπέρ και τα κατά ενός πολέμου με το Ιράν και τώρα βρίσκεται εγκλωβισμένος σε μια σύγκρουση που δεν μπορεί να κερδηθεί.
Ο Μακιαβέλι πίστευε σαφώς ότι ένας ηγεμόνας πρέπει να κυβερνά με σιδηρά πυγμή και να μη διστάζει να επιβάλει τιμωρία, ακόμη και να αφαιρέσει μια ζωή, εφόσον κάποιος την αξίζει. Τονίζει όμως ότι ο ηγεμόνας πρέπει να το κάνει μόνο όταν υπάρχει η κατάλληλη δικαιολογία και προφανής λόγος. Με άλλα λόγια, η απονομή της δικαιοσύνης πρέπει να είναι νόμιμη και θεμιτή. Ένας ηγεμόνας μπορεί να χρειαστεί να κάνει σκληρά πράγματα, αλλά όχι για αυθαίρετους, ιδιοτελείς ή προσωπικούς λόγους, γιατί διαφορετικά θα προκαλέσει και πάλι το μίσος του λαού.
Ο Γουόλτ όμως σημειώνει την εκστρατεία του Τραμπ να μετατρέψει το υπουργείο Δικαιοσύνης σε όπλο και να το χρησιμοποιήσει για να εκδικηθεί όσους θεωρεί προσωπικούς του εχθρούς, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων πρώην μελών της πρώτης κυβέρνησής του.
Οι εκστρατείες αντεκδίκησης που έχει εξαπολύσει εναντίον του πρώην ειδικού εισαγγελέα Τζακ Σμιθ, του πρώην διευθυντή του FBI Τζέιμς Κόμεϊ, του πρώην επικεφαλής του Εθνικού Ινστιτούτου Αλλεργιών και Λοιμωδών Νοσημάτων Άντονι Φάουτσι και αρκετών άλλων παραβιάζουν όλες την προειδοποίηση του Μακιαβέλι ότι η δικαιοσύνη -και, όπου χρειάζεται, η τιμωρία- πρέπει να ασκείται με ορθό και νόμιμο τρόπο.
Ο Μακιαβέλι αναγνωρίζει την ανάγκη της εξαπάτησης και υπενθυμίζει στον ηγεμόνα ότι μερικές φορές μπορεί να χρειαστεί να αθετήσει τον λόγο του. Όπως γράφει, ένας συνετός κυβερνήτης δεν πρέπει να τηρεί τον λόγο του όταν αυτό θα ήταν αντίθετο προς το συμφέρον του.
Αν και εκ πρώτης όψεως φαίνεται ότι αυτό το τηρεί ο Τραμπ, με απάτες, ψεύδη και αθετημένες υποσχέσεις, ωστόσο ο Γουόλτ επισημαίνει ότι η συμβουλή του Μακιαβέλι είναι πιο λεπτή. Παρότι αναγνωρίζει την περιστασιακή ανάγκη εξαπάτησης και την ανάγκη ο ηγεμόνας να είναι πρόθυμος να κάνει πράγματα που μπορεί να φαίνονται λανθασμένα ή αντίθετα προς καθιερωμένες ηθικές αρχές, τονίζει ότι οι ηγέτες πρέπει να καταβάλλουν κάθε προσπάθεια για να αποκρύπτουν αυτό το χαρακτηριστικό τους. Όπως γράφει:
Δεν είναι, λοιπόν, απαραίτητο ένας ηγεμόνας να διαθέτει όλες τις προαναφερθείσες [ενάρετες] ιδιότητες, αλλά είναι απολύτως απαραίτητο να φαίνεται ότι τις διαθέτει. [] Ένας ηγεμόνας πρέπει να φροντίζει πολύ ώστε τίποτα από όσα βγαίνουν από το στόμα του να μην είναι ξένο προς τις προαναφερθείσες [] ιδιότητες και, όταν τον βλέπει και τον ακούει κανείς, να φαίνεται ότι είναι γεμάτος ευσπλαχνία, πίστη, ακεραιότητα, ανθρωπιά και θρησκευτική ευλάβεια.
Αν και ο Τραμπ οφείλει το μεγαλύτερο μέρος της πολιτικής του επιτυχίας σε μια αξιοσημείωτη ικανότητα να πείθει τους ανθρώπους ότι είναι κάτι που δεν είναι, σήμερα υπογραμμίζει ο Γουόλτ ότι αυτό το τέχνασμα έχει χάσει την αποτελεσματικότητά του και έχει γίνει προφανές ότι δεν είναι τίποτα από όσα προσποιούνταν πως είναι.
Ο Αμερικανός επιστήμονας υπενθυμίζει όταν ο Τραμπ έδειξε το πραγματικό του πρόσωπο λέγοντας σε δημοσιογράφους ότι δεν τον ενδιαφέρει η οικονομική προσιτότητα των αγαθών ή όταν δήλωσε: Δεν σκέφτομαι την οικονομική κατάσταση των Αμερικανών. Δεν σκέφτομαι κανέναν.
Ο Γουόλτ διαφωνεί με όσους κατηγορούν τον Μακιαβέλι ως ανήθικο επικαλούμενοι την αρχή ο σκοπός αγιάζει τα μέσα. Όταν το έγραφε αυτό όμως ο Μακιαβέλι, κατά τον Γουόλτ, είχε κατά νου πολύ συγκεκριμένους και ηθικά υπερασπίσιμους σκοπούς.
Ήθελε ο ηγεμόνας να πετύχει επειδή πίστευε ότι αυτό ήταν απαραίτητο για να εξασφαλιστούν η τάξη και η σταθερότητα και να προστατευθεί το κράτος από εσωτερικές εξεγέρσεις ή εξωτερικές παρεμβάσεις. Ένας ηγεμόνας πρέπει να μάθει πώς να μην είναι καλός, όχι για τη δική του διασκέδαση, το κέρδος ή την ικανοποίηση των επιθυμιών του, αλλά με σκοπό τη διατήρηση του κράτους.
Γι’ αυτόν τον λόγο, ένας συνετός ηγεμόνας θα κάνει κακά πράγματα μόνο όταν είναι αναγκαίο. Πρέπει κανείς να μάθει πώς να μην είναι καλός και να χρησιμοποιεί αυτή τη γνώση ή να μην τη χρησιμοποιεί, ανάλογα με τις ανάγκες της περίστασης, γράφει. Ο σκοπός μπορεί να αγιάζει τα μέσα, αλλά όχι οποιοσδήποτε σκοπός — και ασφαλώς όχι οι προσωπικές ιδιοτροπίες ενός ηγέτη.
Αυτή την αρχή όμως την παραβίασε επανειλημμένα ο Τραμπ, σύμφωνα με τον Γουόλτ. Η προεδρία του δεν έχει κάνει την Αμερική μεγαλύτερη: αντίθετα, είναι περισσότερο διχασμένη στο εσωτερικό της, περισσότερο διεφθαρμένη, λιγότερο αξιόχρεη και πολύ λιγότερο αξιοθαύμαστη στο εξωτερικό. Το μακροπρόθεσμο μέλλον της υπονομεύεται, καθώς ο Τραμπ καταστρέφει πολλές διεθνείς συνεργασίες και τα επιστημονικά και ακαδημαϊκά ιδρύματα των ΗΠΑ, που κάποτε πρωτοπορούσαν παγκοσμίως.
Βίντεο:
