Χρονιά-ρεκόρ για την Ευρώπη ήταν το 2025 στην αποκατάσταση της ελεύθερης ροής των ποταμών. Σύμφωνα με το MedINA – Μεσογειακό Ινστιτούτο Για τη Φύση και τον Άνθρωπο, εμπόδια αφαιρέθηκαν περισσότερα από 600, επανασυνδέοντας περίπου 3.740 χλμ. ποταμών, ενώ σε ευρωπαϊκό επίπεδο έχουν γίνει συνολικά πάνω από 9.680 αφαιρέσεις τεχνητών φραγμών.
Με αφορμή την Ημέρα Απομάκρυνσης Φραγμών από Ποταμούς (Dam Removal Day), που γιορτάζεται για δεύτερη χρονιά, το MedINA αναδεικνύει την ανάγκη να αποκατασταθεί η συνδεσιμότητα και η ελεύθερη ροή των ελληνικών ποταμών, μαζί με τη συστηματική προσπάθεια που κάνει τα τελευταία χρόνια ώστε η απομάκρυνση παρωχημένων εμποδίων να γίνει πραγματικότητα και στην Ελλάδα.
«Παρόλο που η χώρα δεν έχει ως τώρα προχωρήσει σε καμία καθαίρεση φραγμού, βρίσκεται πιο κοντά από ποτέ στο μεγάλο βήμα: να περάσει από την καταγραφή και την επιστημονική τεκμηρίωση στην πράξη», αναφέρει το MedINA στη σχετική ανακοίνωση και εξηγεί ότι ένας φραγμός δεν σταματά μόνο το νερό. «Διακόπτει τη φυσική συνέχεια ενός ποταμού, εμποδίζει τη μετακίνηση ψαριών και άλλων υδρόβιων οργανισμών, απομονώνει ενδιαιτήματα και επηρεάζει τη φυσική μεταφορά ιζημάτων, τη θερμοκρασία και την ποιότητα του νερού. H υποβάθμιση των ποταμών, σε συνδυασμό με την κλιματική κρίση, φέρνει στο προσκήνιο μεγαλύτερες προκλήσεις και για τον άνθρωπο: λιγότερο διαθέσιμο νερό, εντονότερα πλημμυρικά φαινόμενα, ανάγκη διασφάλισης της ανθεκτικότητας των τοπικών κοινοτήτων», υπογραμμίζει το MedINA.
Σύμφωνα με το MedINA, περισσότερο από 1.200.000 καταγεγραμμένα τεχνητά εμπόδια κατακερματίζουν τους ποταμούς της Ευρώπης, ενώ υπολογίζεται ότι πάνω από 200.000 χλμ. ποταμών έχουν αλλοιωθεί από την τεχνητή συγκράτηση και τη μεταβολή της φυσικής ροής από φραγμούς. Όπως προσθέτει, το 68% των καταγεγραμμένων εμποδίων στην Ευρώπη έχει ύψος μικρότερο των δύο μέτρων, δηλαδή κατασκευές που συχνά παραβλέπονται, αλλά είναι εξίσου επιζήμιες για τη συνδεσιμότητα ενός ποταμού.
«Σε παγκόσμιο επίπεδο, μόλις το 37% των ποταμών μήκους άνω των 1.000 χλμ. παραμένει ελεύθερο σε όλο του το μήκος και μόνο το 23% ρέει ανεμπόδιστα μέχρι τη θάλασσα. Παράλληλα, τα εσωτερικά ύδατα καλύπτουν λιγότερο από το 1% της επιφάνειας της Γης, αλλά φιλοξενούν περίπου το 10% όλων των καταγεγραμμένων ζωικών ειδών», σημειώνει το MedINA.
Για την Ελλάδα, το MedINA αναφέρει ότι η πραγματική έκταση του κατακερματισμού των ποταμών παραμένει «σε μεγάλο βαθμό αθέατη». Όπως επισημαίνεται στη σχετική ανακοίνωση, επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature το 2020 εκτιμά ότι στη χώρα μας υπάρχουν περίπου 22.500 τεχνητά εμπόδια. «Μέχρι σήμερα, ωστόσο, έχουν καταγραφεί περίπου 1.000 φράγματα και άλλα μικρότερα εμπόδια, γεγονός που καταδεικνύει την υποεκτίμηση της πραγματικής κατάστασης και αποκαλύπτει την κλίμακα της ανθρώπινης παρέμβασης στους ελληνικούς ποταμούς», τονίζει το MedINA.
Οι δράσεις που υλοποιεί το MedINA, όπως αναφέρεται, συνδέουν τη χαρτογράφηση των εμποδίων με την επιστημονική έρευνα, την τεχνική προετοιμασία και τη συνηγορία για την αποκατάσταση της ελεύθερης ροής των ελληνικών ποταμών.
Ειδικότερα, στον ποταμό Σαραντάπορο έγινε για πρώτη φορά συστηματική καταγραφή των τεχνητών εμποδίων σε ολόκληρο το υδρογραφικό δίκτυο, μέσω του έργου MapStream. Πάνω από 200 εμπόδια χαρτογραφήθηκαν, δημιουργώντας, όπως σημειώνεται, «την απαραίτητη βάση γνώσης για τα επόμενα βήματα».
Επιπλέον, στο έργο START – Sarantaporos: Towards ARTificial barrier removal εκπονείται ολοκληρωμένη υδρολογική και υδραυλική μελέτη του Σαραντάπορου από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, σε συνεργασία με το MedINA και με χρηματοδότηση του ΟΦΥΠΕΚΑ. Στόχος είναι να δημιουργηθεί η επιστημονική βάση που χρειάζεται για την απομάκρυνση τεχνητών εμποδίων και την αποκατάσταση της ροής και της συνδεσιμότητας του ποταμού.
Παράλληλα, στο Βαθύρεμα, παραπόταμο του Ευρώτα, στο πλαίσιο του έργου ReFlow, το MedINA μαζί με εξειδικευμένους επιστήμονες εξετάζει το ενδεχόμενο ασφαλούς απομάκρυνσης ενός παρωχημένου και ανενεργού φράγματος, σε περιοχή όπου έχουν εντοπιστεί σημαντικά απειλούμενα είδη. «Οι έως σήμερα μελέτες δείχνουν πως το φράγμα μπορεί να καθαιρεθεί με ασφάλεια, χωρίς την απειλή πλημμυρικού κινδύνου μετά την απομάκρυνσή του. Η επιστημονική και τεχνική προετοιμασία, ωστόσο, είναι μόνο ένα μέρος της διαδρομής. Ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης θέτει ως στόχο την αποκατάσταση τουλάχιστον 25.000 χιλιομέτρων ποταμών ελεύθερης ροής στην ΕΕ έως το 2030», σημειώνει το MedINA. Ωστόσο, προσθέτει ότι στην Ελλάδα η απομάκρυνση φραγμών «εξακολουθεί να συναντά θεσμικά κενά». «Η εθνική νομοθεσία δεν περιλαμβάνει σαφείς προβλέψεις για τη διαδικασία, τον φορέα σχεδιασμού και υλοποίησης, τις σχετικές αρμοδιότητες ή/και ένα ξεκάθαρο πλαίσιο περιβαλλοντικής αδειοδότησης τέτοιων έργων. Για την Ελλάδα, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο γιατί πρέπει να αποκαταστήσουμε τη συνδεσιμότητα των ποταμών μας. Είναι κυρίως πώς θα περάσουμε από τη γνώση στην πράξη. Η πρώτη απομάκρυνση μπορεί να αποτελέσει την αρχή. Γιατί όταν ένα παρωχημένο εμπόδιο απομακρύνεται, δεν απελευθερώνεται απλώς το νερό. Επανασυνδέεται και ζωντανεύει ξανά ένα ολόκληρο οικοσύστημα», καταλήγει.
*Φωτογραφίες του MedINA:
-Τεχνητός φραγμός στον ποταμό Αώο – Credits: Α. Γιαννούκος/ MedINA.
-Τεχνητός φραγμός στο υδρογραφικό δίκτυο του ποταμού Σαραντάπορου – Credits: Α. Γιαννούκος/ MedINA.
