Οι Γάλλοι διαδηλωτές βρέθηκαν στο επίκεντρο ενός ψηφιακού θεάματος, καθώς οι εικόνες από τη Λιμόζ και το Παρίσι ταξίδεψαν γρήγορα σε όλο τον κόσμο. Το πρόσφατο κύμα διαδηλώσεων στην Ευρώπη γέννησε σκηνές που έγιναν άμεσα viral.
Δύο από τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες ήρθαν από τη Γαλλία.
Την ώρα που το ιστορικό δημαρχείο της Λιμόζ τυλιγόταν στις φλόγες, η Ορχήστρα του Νέου Κόσμου (Orchestre du Nouveau Monde) έπαιζε κλασική μουσική στην κεντρική Πλατεία της Δημοκρατίας στο Παρίσι, μέχρι που η αστυνομία έριξε δακρυγόνα στους μουσικούς.
Οι δύο σκηνές, σύμφωνα με άρθρο του The Conversation, δίνουν δύο εντελώς διαφορετικές οπτικές για τις διαδηλώσεις.
Το καμένο δημαρχείο αποτυπώνει μια ισχυρή εικόνα καταστροφής, ενώ η ορχήστρα παραπέμπει σε μια εικόνα αντιεξουσιαστικής συλλογικής αλληλεγγύης, γράφει η Σάρα Γκαρσία Σανταμαρία, Επίκουρη Καθηγήτρια Σπουδών Δημοσιογραφίας στο Πανεπιστήμιο της Βαλένθια.
Καμία από τις δύο δεν αποδίδει ολόκληρη την ιστορία, όμως η αντίθεσή τους θέτει κρίσιμα ερωτήματα: ποια εικόνα θα καταλήξει να εκπροσωπήσει τις διαδηλώσεις και ποιος αποφασίζει τι βλέπουμε;
Οι κινητοποιήσεις στη Γαλλία ξεκίνησαν από μαθητές που διαμαρτύρονταν για τις επιδεινούμενες συνθήκες στα σχολεία, με έλλειψη προσωπικού και ερειπωμένα κτίρια. Σύντομα, όμως, συνδέθηκαν με τη γενικότερη αγανάκτηση για το κόστος διαβίωσης και τις δημόσιες υπηρεσίες.
Οι αναταραχές στη Γαλλία εντάσσονται σε ευρύτερη ευρωπαϊκή δυναμική, καθώς το ίδιο Σαββατοκύριακο βγήκαν στους δρόμους άνθρωποι στην Ισπανία, την Ιταλία, το Βέλγιο, την Πορτογαλία και την Αλβανία.
Στις 21 Οκτωβρίου έγιναν επίσης η Πανεκπαιδευτική απεργία και οι διαδηλώσεις στην Αθήνα και σε άλλες μεγάλες πόλεις της Ελλάδας.
Οι συνθήκες μπορεί να διαφέρουν, όμως πολλά από τα προβλήματα είναι κοινά.
Χαμηλοί μισθοί, αυξανόμενες τιμές ενέργειας και αδύνατη στέγαση, το καθένα μέσα στο δικό του εθνικό πλαίσιο.
Πρόκειται για ξεχωριστές κινητοποιήσεις, όχι για ένα ενιαίο συντονισμένο κίνημα. Ωστόσο, δείχνουν τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται οι διαφορετικοί αγώνες σε μια εποχή όπου τα πάντα, ακόμη και ένα μαζικό κίνημα διαμαρτυρίας, μπορούν να γίνουν viral.
Διαδήλωση ή ταραχή;
Η μάχη για το πραγματικό νόημα ξεκινά από τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε, όπως γράφει η Σανταμαρία.
Στις 19 Οκτωβρίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταδίκασε τις λεηλασίες ως απαράδεκτες, τονίζοντας ταυτόχρονα ότι οι ειρηνικές διαμαρτυρίες πρέπει να προστατεύονται.
Στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το κεντροδεξιό Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα, με την υποστήριξη των Ευρωπαίων Συντηρητικών και Μεταρρυθμιστών, χαρακτήρισε τις αναταραχές ιδεολογική απειλή, προτείνοντας συζήτηση με τίτλο «Γαλλία, Ιταλία και Βέλγιο: Πρόσφατη αντιδημοκρατική βία από ριζοσπαστικές ακροαριστερές ομάδες».
Οι παρεμβάσεις αυτές αντικατοπτρίζουν μια ευρύτερη αντιπαράθεση για το αν οι διαδηλώσεις πρέπει να θεωρούνται κυρίως εκφράσεις κοινωνικών παραπόνων ή απειλές για τη δημόσια τάξη. Πολιτικοί ηγέτες σε όλη την Ευρώπη προσπάθησαν να κατευθύνουν αυτή τη συζήτηση.
Στη Γαλλία και την Ιταλία, ο Εμανουέλ Μακρόν και η Τζιόρτζια Μελόνι έκαναν διάκριση ανάμεσα στο δικαίωμα των πολιτών να διαδηλώνουν και στους βίαιους παραβάτες.
Άλλοι πολιτικοί, όπως η ηγέτιδα της γαλλικής ακροδεξιάς Μαρίν Λε Πεν, κατηγόρησαν την ακροαριστερά και τους μετανάστες. Στην Ισπανία, η περιφερειακή ηγέτιδα της Μαδρίτης Ιζαμπέλ Ντίαζ Αγιούσο μίλησε για την αντιδημοκρατική αριστερά, ενώ ο πρωθυπουργός της Αλβανίας Έντι Ράμα χαρακτήρισε τους διαδηλωτές ριζοσπαστικοποιημένους από την αντίφα.
Το όνομα που δίνουμε σε αυτές τις συγκεντρώσεις – συγκέντρωση, ταραχή, διαδήλωση – έχει μεγάλη σημασία, αφού διαμορφώνει το πώς το κοινό και οι πολιτικοί αντιλαμβάνονται τι είναι νόμιμο στις δημοκρατικές κοινωνίες. Αυτό, με τη σειρά του, επηρεάζει το είδος της αντίδρασης, και ειδικά το επίπεδο βίας και καταστολής, που θα δεχτούν οι άνθρωποι για την αντιμετώπισή τους.
Οι διαδηλώσεις που διαταράσσουν την ειρήνη παρουσιάζονται συνήθως αρνητικά τόσο στον πολιτικό λόγο όσο και στα μέσα ενημέρωσης. Αυτό συμβαίνει μέσω της σύνδεσης της διαμαρτυρίας με τη βία, τον ιδεολογικό εξτρεμισμό και τις απειλές κατά της δημοκρατικής νομιμότητας, αποδυναμώνοντας έτσι την αξιοπιστία των διαδηλωτών και των αιτημάτων τους.
A masked protester sits on a chair in front of a burning barricade in Paris as part of nationwide protests, October 17. REUTERS/Abdul Saboor
Αυτό σημαίνει ότι μεμονωμένα περιστατικά βίας μπορούν να καταλήξουν να εκπροσωπούν ολόκληρη τη διαδήλωση ή το κίνημα. Στις 17 Οκτωβρίου, πάνω από μισό εκατομμύριο διαδηλωτές βγήκαν στους δρόμους σε όλη τη Γαλλία, όμως αυτές οι ιστορικές, ειρηνικές διαδηλώσεις επισκιάστηκαν πλήρως από την κάλυψη των μέσων ενημέρωσης για τις λεηλασίες που ακολούθησαν.
Παράλληλα, όπως είχε επισημάνει ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, η εξέγερση είναι συχνά η φωνή όσων δεν ακούγονται, και καμία εξουσία δεν μπορεί να ελέγξει την αντίδραση εκείνων που έχει επίμονα αρνηθεί να ακούσει.
Ο Κινγκ δεν υποστήριζε τη βία, επέμενε στην ειρηνική αντίσταση, αλλά υπογράμμιζε ότι δεν μπορείς να καταδικάζεις την έκρηξη της οργής αγνοώντας τις αιτίες της.
Στην Place de la République, η ορχήστρα Orchestre du Nouveau Monde συγκέντρωσε εκατοντάδες μουσικούς για να παίξουν δημοφιλή και γνωστά κομμάτια, όπως τον αντιφασιστικό ύμνο Bella Ciao, αλλά και τραγούδια από τις ταινίες The Avengers και The Hunger Games.
Η συναυλία δεν εξαφάνισε τη σύγκρουση. Πρόσφερε, όμως, έναν άλλο τρόπο να τη δει κανείς, όχι μόνο ως αντιπαράθεση ανάμεσα στην αστυνομία και σε ένα ταραγμένο πλήθος, αλλά ως συλλογική παράσταση αντίστασης.
Τα πολιτιστικά σύμβολα της Gen Z έχουν επίσης παίξει καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία θεαμάτων που έγιναν viral. Στη Γαλλία, φοιτητές εμφανίστηκαν ντυμένοι ως Μπάτμαν, Τσάκι και άλλοι χαρακτήρες anime. Άνθρωποι διαδήλωσαν κρατώντας την πειρατική σημαία του One Piece, συνδέοντας τις ευρωπαϊκές διαδηλώσεις με τα σύμβολα των παγκόσμιων κινητοποιήσεων της Gen Z, από το Πόρτλαντ έως το Κατμαντού.
Μερικοί φοιτητές που συμμετείχαν στις διαδηλώσεις της 17ης Οκτωβρίου είπαν στη Le Monde: «Δεν έχει νόημα να θυμώνουμε, οπότε ας το κάνουμε με ένα χαμόγελο».
Και αυτό ακριβώς είναι το ζητούμενο: τόσο τα meme όσο και το θέαμα μπορούν να βάλουν τη χαρά, το χιούμορ και το παιχνιδιάρικο πνεύμα στο επίκεντρο, κάνοντας ορατά τα παράπονα με τους δικούς τους όρους των διαδηλωτών και δημιουργώντας εικόνες που γίνονται viral και ανταγωνίζονται την αρνητική κάλυψη των μέσων ενημέρωσης.
Η πυρκαγιά στη Λιμόζ και η ορχήστρα στο Παρίσι δεν είναι ανταγωνιστικές αλήθειες και καμία από τις δύο δεν πρέπει να ακυρώνει την άλλη.
Κοινό στοιχείο αυτών των γεγονότων είναι η παρουσίαση των διαδηλώσεων ως θεαμάτων, που σκηνοθετούνται για τις κάμερες, τις ψηφιακές πλατφόρμες και το μακρινό κοινό.
Ένα κτίριο που καίγεται και μια μαζική συναυλία είναι εύκολο να αποτυπωθούν με την κάμερα, ενώ οι αγώνες για τη στέγαση, το κόστος διαβίωσης και την υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών όχι. Η κατανόηση της διαμαρτυρίας σημαίνει, λοιπόν, να κοιτάξει κανείς πέρα από την εικόνα που ταξιδεύει πιο μακριά, πιο γρήγορα και πιο εύκολα. Σημαίνει να ρωτήσει ποιος την επέλεξε και ποια συμφέροντα εξυπηρετεί όταν γίνεται viral.
Και ποιο αφήγημα προσπαθεί να προωθήσει.
