Ένα δικαίωμα που έγινε προνόμιο, μια Δημοκρατία για λίγους και ένα όραμα που χάθηκε στην διαδρομή.
Ας σκεφτούμε έναν εργαζόμενο στην εστίαση με μεταβαλλόμενο πρόγραμμα. Θέλει να συμμετέχει σε μια τοπική συλλογικότητα, αλλά δεν γνωρίζει εγκαίρως ποιες μέρες θα είναι διαθέσιμος. Ή έναν γονέα που ενδιαφέρεται για τις συνθήκες στο σχολείο, αλλά για να παρακολουθήσει τη συνάντηση του συλλόγου πρέπει πρώτα να βρει ποιος θα φροντίσει το παιδί.
Κανείς δεν τους απαγορεύει να συμμετάσχουν. Η συμμετοχή τους, όμως, έχει ένα κόστος που δεν κατανέμεται ισότιμα. Χρειάζεται χρόνος μετακίνησης, ενδεχομένως απώλεια εισοδήματος, βοήθεια από κάποιον τρίτο. Ακόμη και όταν όλα αυτά εξασφαλιστούν, χρειάζεται να έχει περισσέψει λίγη αντοχή.
Η τυπικά ίδια πρόσκληση συναντά ανθρώπους με πολύ διαφορετικές δυνατότητες να πουν το «παρών».
Για τη δική μας γενιά, το ζήτημα εμφανίζεται ήδη στη φοιτητική ζωή. Ένας φοιτητής που εργάζεται για να καλύψει το ενοίκιο και τα έξοδά του δεν έχει τον ίδιο διαθέσιμο χρόνο με κάποιον που μπορεί να αφιερωθεί αποκλειστικά στις σπουδές.
Το ενδιαφέρον τους για όσα συμβαίνουν στο πανεπιστήμιο μπορεί να είναι εξίσου μεγάλο. Η δυνατότητα καθημερινής παρουσίας δεν είναι, όμως, η ίδια.
Όταν κάποιοι συμμετέχουν επαγγελματικά
Η ανισότητα γίνεται ακόμη μεγαλύτερη αν περάσουμε από μια συνέλευση γειτονιάς στη διαδικασία διαμόρφωσης πολιτικών αποφάσεων.
Μια μεγάλη επιχείρηση μπορεί να πληρώνει ανθρώπους για να παρακολουθούν νομοσχέδια, να συντάσσουν προτάσεις και να επιδιώκουν συναντήσεις με εκπροσώπους της εξουσίας. Για έναν εργαζόμενο, η προσπάθεια να καταλάβει μια αλλαγή που επηρεάζει τη ζωή του πρέπει συχνά να χωρέσει μετά το ωράριο.
Αυτή η απόσταση μας φέρνει κοντά στην έννοια της μεταδημοκρατίας του Κόλιν Κράουτς. Οι εκλογές και οι δημοκρατικοί θεσμοί εξακολουθούν να λειτουργούν, αλλά η ουσιαστική επιρροή συγκεντρώνεται ολοένα περισσότερο σε οικονομικές και πολιτικές ελίτ, ενώ αποδυναμώνονται οι δεσμοί της πολιτικής με τα ευρύτερα κοινωνικά στρώματα.
Ο χρόνος προσθέτει μια καθημερινή διάσταση σε αυτή την ανάλυση. Όποιος μπορεί να πληρώνει άλλους για να υπερασπίζονται τα συμφέροντά του διαθέτει συνέχεια, προετοιμασία και παρουσία. Όποιος στηρίζεται αποκλειστικά στον ελεύθερο χρόνο του χρειάζεται να τον αποσπάσει από την ξεκούραση, την οικογένεια και τις υπόλοιπες ανάγκες του.
Δεν εξηγούνται όλα από την κούραση
Προφανώς, η έλλειψη χρόνου δεν αποτελεί τη μοναδική εξήγηση της περιορισμένης συμμετοχής. Η απογοήτευση, η δυσπιστία και η αίσθηση ότι τίποτα δεν αλλάζει έχουν τη δική τους μεγάλη σημασία.
Η έρευνα εμπιστοσύνης του ΟΟΣΑ, με δεδομένα του 2025 που δημοσιεύθηκαν το 2026, αποτυπώνει αυτή τη διάκριση. Κατά μέσο όρο στις συμμετέχουσες χώρες του ΟΟΣΑ, το 40% θεωρεί ότι οι εκλεγμένοι εκπρόσωποι του “λαού” δεν ενδιαφέρονται για ανθρώπους σαν τους ίδιους. Η έλλειψη χρόνου και πόρων αναφέρεται ως υπαρκτό, αλλά δευτερεύον εμπόδιο σε σχέση με την αντίληψη ότι οι πολιτικοί δεν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις και τις προσδοκίες τους.
Επομένως, χρειάζεται να εξετάσουμε και τα δύο.
Αν κάποιος πιστεύει ότι η παρουσία του δεν θα αλλάξει τίποτα, γιατί να διαθέσει τις ελάχιστες ώρες που του απομένουν;
Και αν θέλει να συμμετάσχει αλλά δεν μπορεί, πόσο ανοιχτή είναι τελικά η διαδικασία που τον προσκαλεί;
Η συμμετοχή χρειάζεται οργάνωση
Υπάρχουν παρεμβάσεις πολύ συγκεκριμένες. Μια συνέλευση μπορεί να ανακοινώνει εγκαίρως την ώρα και τη διάρκειά της, να στέλνει κατανοητό υλικό πριν από τη συνάντηση και να προβλέπει δυνατότητα συμμετοχής ανθρώπων με υποχρεώσεις φροντίδας. Μια δημόσια διαβούλευση μπορεί να εξηγεί καθαρά τι συζητείται και πώς θα αξιοποιηθούν οι προτάσεις.
Ο ΟΟΣΑ περιλαμβάνει στις κατευθύνσεις του για τις συμμετοχικές διαδικασίες την κάλυψη εξόδων μετακίνησης και φροντίδας παιδιών, καθώς και αμοιβή συμμετεχόντων όπου ενδείκνυται. Αναγνωρίζει, δηλαδή, ότι η συμμετοχή απαιτεί πόρους.
Αυτές οι διευκολύνσεις χρειάζεται να συνοδεύονται από ουσιαστικό λόγο στις αποφάσεις. Διαφορετικά, ο πολίτης απλώς διαθέτει τον χρόνο του για να νομιμοποιήσει κάτι ήδη αποφασισμένο.
Σε ευρύτερο επίπεδο, το προβλέψιμο ωράριο, οι αξιοπρεπείς αμοιβές, οι δημόσιες υπηρεσίες φροντίδας και η προστασία της συλλογικής οργάνωσης αποκτούν και δημοκρατική σημασία. Δίνουν στους ανθρώπους περισσότερη δυνατότητα να ασχοληθούν με όσα καθορίζουν τη ζωή τους.
Πριν, επομένως, κατηγορήσουμε κάποιον ότι απουσιάζει από τα κοινά, ας δούμε πού βρίσκεται την ώρα της συνεδρίασης. Μπορεί να δουλεύει. Μπορεί να φροντίζει έναν δικό του άνθρωπο. Μπορεί απλώς να προσπαθεί να ξεκουραστεί.
Μια δημοκρατία που θέλει τη συμμετοχή του οφείλει να πάρει στα σοβαρά και αυτές τις ανάγκες.
