Η Εουχένια Ερασούρις είχε ήδη ξεχωρίσει τον Πάμπλο Πικάσο το 1909, όταν αγόρασε ένα τετράπτυχο παραβάν με γυμνό σώμα σε αποχρώσεις της ώχρας πάνω σε ανοιχτόχρωμο φόντο.
Δεν είχε γνωρίσει ακόμη τον καλλιτέχνη, όμως είχε διακρίνει στο έργο του κάτι πριν ακόμη εκείνος αποκτήσει τη θέση που θα κατέκτα στην ιστορία της τέχνης.
Πάνω από έναν αιώνα αργότερα, οι New York Times επαναφέρουν στο προσκήνιο τη σχεδόν ξεχασμένη ιστορία της γυναίκας που βρέθηκε στον πυρήνα της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας και επηρέασε μερικούς από τους σημαντικότερους δημιουργούς του 20ού αιώνα. Η Ερασούρις είναι ένα από τα πρόσωπα της σειράς Overlooked, με την οποία η αμερικανική εφημερίδα δημοσιεύει αναδρομικές νεκρολογίες ανθρώπων που άφησαν ισχυρό αποτύπωμα, αλλά ο θάνατός τους δεν είχε καταγραφεί τότε στις σελίδες της.
Εουχένια Ερασούρις
Από επιστολές, μαρτυρίες και στοιχεία για τη ζωή της, οι New York Times περιγράφουν μια γυναίκα που δεν ήταν ούτε ζωγράφος ούτε έμπορος τέχνης, αλλά για δεκαετίες βρισκόταν στο κέντρο των καλλιτεχνικών εξελίξεων ως προστάτιδα, σύμβουλος και άνθρωπος με ικανότητα να αναγνωρίζει το ταλέντο και να φέρνει κοντά τους κατάλληλους ανθρώπους.
Όταν τελικά συνάντησε τον Πικάσο, το 1916, οι δυο τους έγιναν γρήγορα στενοί φίλοι. Η σχέση τους ήταν πλατωνική, όμως η αλληλογραφία της Ερασούρις συχνά είχε την ένταση ερωτικής εξομολόγησης. Δεν περνά ούτε μία μέρα χωρίς να σε ονειρεύομαι μέσα στην καρδιά και την ψυχή μου, του έγραφε.
Πάμπλο Πικάσο, Ίγκορ Στραβίνσκι, Ζαν Κοκτό, Μαν Ρέι, Γκιγιόμ Απολινέρ και Άρτουρ Ρουμπινστάιν ήταν μόνο μερικά από τα πρόσωπα που πέρασαν από τον κύκλο της.
Από τη Χιλή στην καρδιά της ευρωπαϊκής τέχνης
Η Εουχένια Ουίτσι Αργέδας γεννήθηκε στη Βολιβία το 1860 και μεγάλωσε σε οικογενειακή χασιέντα στη Λα Καλέρα, κοντά στο Βαλπαραΐσο της Χιλής. Ο πατέρας της, Ιλδεφόνσο Ουίτσι Πεόν, είχε δημιουργήσει μεγάλη περιουσία από την εξόρυξη αργύρου.
Με τον γάμο της, το 1879, με τον Χοσέ Τομάς Ερασούρις Ουρμενέτα, έγινε ακόμη πλουσιότερη, καθώς η οικογένειά του κατείχε το ένα τρίτο της παγκόσμιας παραγωγής χαλκού. Απέκτησαν τρία παιδιά, την Κάρμεν, τον Μαξ και τη Μαρία.
Το 1882 η οικογένεια μετακόμισε στην Ευρώπη. Στη Βενετία γνώρισαν τον Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ, ο οποίος εντυπωσιάστηκε από την ομορφιά της και τη ζωγράφισε επανειλημμένα. Ήταν και από τους πρώτους που αναγνώρισαν το ξεχωριστό αισθητικό της ένστικτο. Όπως είχε πει, δεν είχε γνωρίσει ποτέ άνθρωπο με τόσο αλάνθαστο γούστο στην τέχνη, τη μουσική, τη λογοτεχνία και τη διακόσμηση.
Μετά τον χωρισμό από τον σύζυγό της, γύρω στο 1910, η τέχνη κατέλαβε ακόμη μεγαλύτερο μέρος της ζωής της.
Από τον Στραβίνσκι στον Πικάσο
Όταν άκουσε μία σύνθεση του Στραβίνσκι, του υποσχέθηκε 1.000 φράγκα τον μήνα μέχρι να αναγνωριστεί η ιδιοφυΐα σου. Αργότερα του χάρισε ένα πιάνο.
Και όταν η Ιεροτελεστία της Άνοιξης προκάλεσε σάλο στην πρεμιέρα της στο Παρίσι το 1913, εκείνη παρέμεινε ενθουσιασμένη. Η όμορφη μουσική σου μου προσφέρει απέραντη ευχαρίστηση, του έγραψε.
Στην περίπτωση του Πικάσο, η συμβολή της δεν περιορίστηκε στην αγορά των έργων του. Συζητούσε μαζί του τις ιδέες και τα σχέδιά του, ενώ παράλληλα τον έφερνε σε επαφή με ανθρώπους που μπορούσαν να προωθήσουν την καριέρα του.
Τον σύστησε στον Στραβίνσκι και στον Σεργκέι Ντιαγκίλεφ, διευθυντή των Ρωσικών Μπαλέτων. Από εκείνη τη γνωριμία προέκυψε η συμμετοχή του Πικάσο στο Parade του 1917, για το οποίο δημιούργησε σκηνικά και κοστούμια.
Έναν χρόνο αργότερα, μετά τον γάμο του με την Όλγα Χόχλοβα, η Ερασούρις κάλεσε το ζευγάρι στη βίλα της στο Μπιαρίτζ. Εκεί φρόντισε να βρίσκονται έργα του Πικάσο και προσκάλεσε δύο από τους σημαντικότερους εμπόρους τέχνης της Γαλλίας, τον Πολ Ρόζενμπεργκ και τον Ζορζ Βιλντενστάιν. Η συνάντηση βοήθησε τον ζωγράφο να δημιουργήσει σχέσεις με ανθρώπους που θα τον εκπροσωπούσαν για χρόνια.
Κομψότητα σημαίνει αφαίρεση
Η επιρροή της Ερασούρις έφτασε και στην εσωτερική διακόσμηση. Σε μια εποχή όπου οι εύπορες ευρωπαϊκές κατοικίες γέμιζαν με έπιπλα και διακοσμητικά αντικείμενα, εκείνη προτιμούσε λευκούς τοίχους, ελάχιστα αντικείμενα και έργα του Πικάσο και του Ζορζ Μπρακ.
Κομψότητα σημαίνει αφαίρεση, συνήθιζε να λέει. Πέτα πράγματα και συνέχισε να πετάς.
Μέχρι τη δεκαετία του 1930, η αισθητική της είχε αποκτήσει τέτοια επιρροή ώστε η Αργεντινή συγγραφέας Βικτόρια Οκάμπο την ονόμασε Εουχενισμό. Ο διακοσμητής Ζαν-Μισέλ Φρανκ ήταν ακόμη πιο σαφής: Όλα όσα ξέρω, λίγο πολύ, τα οφείλω σε εκείνη.
Το αποτύπωμά της έφτασε ακόμη και στη μόδα. Φορούσε Σανέλ πριν ακόμη ανοίξει ο οίκος υψηλής ραπτικής στο Παρίσι, ενώ συνδέθηκε και με την Έλσα Σκιαπαρέλι. Σύμφωνα με τους New York Times, η Ερασούρις ήταν εκείνη που σύστησε στη σχεδιάστρια την έντονη ροζ απόχρωση με αναφορές στους Ίνκας, η οποία αργότερα έγινε χαρακτηριστικό της δουλειάς της.
Το τέλος ενός κόσμου
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος διέλυσε σταδιακά τον κόσμο που είχε χτίσει. Τα παιδιά της επέστρεψαν στη Χιλή και ο μεγαλύτερος γιος της, Μαξ, πέθανε ξαφνικά. Χωρίς πλέον τα χρήματα που της έστελνε, αναγκάστηκε να πουλήσει τη συλλογή έργων τέχνης της.
Περισσότερο από όλα πόνεσε για τον κυβιστικό πίνακα του Πικάσο Άνδρας ακουμπισμένος σε ένα τραπέζι, τον τελευταίο που αποχωρίστηκε. Ήμουν πολύ θλιμμένη χωρίς τον πίνακα, που κάθε μέρα γίνεται όλο και πιο όμορφος, έγραψε στον Πικάσο το 1947.
Το 1948 επέστρεψε στη Χιλή έπειτα από περίπου 60 χρόνια απουσίας. Το αεροπορικό εισιτήριο πλήρωσε ο Πικάσο.
Η επιστροφή δεν της έφερε παρηγοριά. Η χώρα που θυμόταν δεν υπήρχε πια και γνώριζε ότι πιθανότατα δεν θα έβλεπε ξανά τους φίλους της στην Ευρώπη.
Λιγότερο από δύο χρόνια αργότερα αρνήθηκε να φάει. Θέλω να βοηθήσω τον Θεό να με πάρει από αυτή τη ζωή, ήταν τα τελευταία της λόγια.
Η Εουχένια Ερασούρις πέθανε στις 26 Νοεμβρίου 1949, σε ηλικία 89 ετών. Εβδομήντα επτά χρόνια αργότερα, οι New York Times επιστρέφουν στη ζωή της, αποκαθιστώντας μια παράλειψη της εποχής: την ιστορία μιας γυναίκας που μπορεί να μη δημιούργησε η ίδια τα έργα που άλλαξαν την τέχνη του 20ού αιώνα, αλλά αναγνώρισε, στήριξε και συνέδεσε πολλούς από εκείνους που τα δημιούργησαν.
