Η νέα μορφή της αγοράς Μοδιάνο στη Θεσσαλονίκη δεν προέκυψε τυχαία. Οι αδερφοί Δούζη και η ομάδα της Ergon δούλεψαν μήνες πάνω σε ιστορικά αρχεία, χιλιάδες σχόλια και κριτικές καταναλωτών, αλλά και σε ταξίδια σε σκεπαστές αγορές της Ευρώπης, της Μέσης Ανατολής και των ΗΠΑ. Καθώς πλησιάζει κανείς από τις όψεις στις οδούς Ερμού και Βασιλέως Ηρακλείου, βλέπει πρώτα την επιγραφή «Αγορά Κεντρική Θεσσαλονίκης», όπως ακριβώς αναφερόταν στα αρχικά σχέδια του 1922 που υπέγραψαν οι Oliphant και Μοδιάνο.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση στη ΔΕΘ — Δείτε το videoΜε αφορμή το τρίτο άνοιγμα της αγοράς Μοδιάνο -η πρώτη φορά ήταν το 1925, η δεύτερη τον Δεκέμβριο του 2022 και η τρίτη ουσιαστικά σήμερα- η συζήτηση με τον Θωμά Δούζη, ιδρυτή και CEO της Ergon, φωτίζει τη διαδρομή που οδήγησε σε όσα βλέπουν σήμερα οι επισκέπτες της ιστορικής αγοράς και των 29 καταστημάτων της. Όταν ρωτήθηκε σε ποια σχέδια και ιστορικές μαρτυρίες στηρίχθηκε η ομάδα της Ergon για να μείνει πιστή στον χαρακτήρα του χώρου, απάντησε: «Κάναμε πολύ μεγάλη έρευνα και δεν την κάναμε μόνο σε αρχεία. Μαζέψαμε, με τη βοήθεια της τεχνολογίας, χιλιάδες σχόλια, κριτικές και βίντεο από όλες τις φάσεις της αγοράς. Από τα χρόνια που ήταν το κέντρο μέσα στο κέντρο, από τα δύσκολα χρόνια, από τη ‘χθεσινή’ της μέρα. Τα διαβάσαμε και τα αναλύσαμε ένα ένα».
Όπως σημείωσε, η εικόνα που προέκυψε ήταν ξεκάθαρη: «Ο κόσμος θυμάται συγκεκριμένα πράγματα και ζητάει συγκεκριμένα πράγματα. Θυμάται τον έμπορο που ήξερε τι του αρέσει. Θυμάται ότι εδώ έβρισκε το ψάρι της ημέρας και το κρέας που ζητούσε. Θυμάται τη φασαρία και τα διαλαλήματα. Και ζητάει να μπορεί να κάνει εδώ τα ψώνια της βδομάδας του και μετά να κάτσει κάπου να φάει. Πάνω σε αυτό δουλέψαμε. Η ιστορική πίστη δεν είναι μόνο θέμα υλικών και όψεων. Είναι να ξαναδώσεις στο κτήριο τη χρήση για την οποία φτιάχτηκε, με τους ανθρώπους που ξέρουν να την υπηρετούν».
Από τα σουκ της Μέσης Ανατολής και την Κωνσταντινούπολη μέχρι τη Βαρκελώνη, το Παρίσι και τελικά το Καπάνι
Η έρευνα δεν έμεινε μόνο στα χαρτιά ή στα ψηφιακά αρχεία, αλλά πέρασε και στο πεδίο. «Ταξιδέψαμε πολύ και ταξιδέψαμε με όλες τις ομάδες μας μαζί, από τις λειτουργίες και το IT (τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών) μέχρι το ERGON Atelier, που σχεδίασε και υλοποίησε το interior, το styling και τα γραφιστικά της αγοράς. Πήγαμε στα σουκ της Μέσης Ανατολής και στην Κωνσταντινούπολη, εκεί όπου η σκεπαστή αγορά γεννήθηκε ως ιδέα και κρατάει ακόμα τον ρυθμό της. Πήγαμε στη Βαρκελώνη και στη Μαδρίτη, όπου η αγορά είναι κουλτούρα και όχι απλώς προμήθεια. Πήγαμε στο Παρίσι, όπου οι αγορές παραμένουν τόπος συνάντησης των ντόπιων. Και στη Βοστώνη και τη Νέα Υόρκη, για να δούμε πώς λειτουργεί μια σύγχρονη αγορά με τα σημερινά δεδομένα. Πήγαμε όμως και δίπλα, στο δικό μας Καπάνι, γιατί η καλύτερη σχολή ήταν πάντα εδώ», περιγράφει.
Στο ερώτημα ποιο ήταν το δυσκολότερο κομμάτι του ανασχεδιασμού, ο Θωμάς Δούζης ξεκαθαρίζει: «Το πιο δύσκολο κομμάτι ήταν η σύνθεση. Να πάρεις όλα αυτά και να τα μεταφράσεις σε ένα μείγμα καταστημάτων που στέκει κάθε μέρα, όχι μόνο τα Σαββατοκύριακα. Ποιος θα είναι δίπλα σε ποιον, τι θα βρίσκει κανείς στις 11 το πρωί και τι στις εννέα το βράδυ, πώς κρατιέται η ποιότητα όταν κάθε κατάστημα είναι μια ανεξάρτητη επιχείρηση με τη δική της φωνή».
«Το Αγορά Μοδιάνο ανήκει στους Θεσσαλονικείς»
Για την ονομασία «Αγορά Κεντρική Θεσσαλονίκης» στις όψεις της Ερμού και της Βασιλέως Ηρακλείου, ο Θωμάς Δούζης αναφέρει πως η ομάδα δεν την επέλεξε, αλλά τη βρήκε στα αρχικά σχέδια του 1922. «Είναι το όνομα που είναι γραμμένο στα αρχικά σχέδια του 1922, στα γαλλικά Bazar Central Salonique και στα ελληνικά Αγορά Κεντρική Θεσσαλονίκης, στα σχέδια που υπογράφουν ο Oliphant και ο Μοδιάνο. Αυτό αποκαταστάθηκε στις πινακίδες των όψεων επί της Ερμού και της Βασιλέως Ηρακλείου, με την ίδια σειρά λέξεων που είχε τότε. Το “Μοδιάνο” δεν το αφήνουμε πίσω. Το λέμε, το γράφουμε, το τιμούμε. Είναι όμως προσωνύμιο που έδωσε η πόλη, όχι εμπορική ονομασία. Ανήκει στους Θεσσαλονικείς που έδιναν εδώ ραντεβού επί δεκαετίες, και έτσι το κρατάμε, ελεύθερο στη γλώσσα της πόλης. Η επίσημη ονομασία είναι Κεντρική Αγορά Θεσσαλονίκης, στα αγγλικά Thessaloniki Central Market».
Τα προηγούμενα εγκαίνια της αγοράς είχαν γίνει μόλις τον Δεκέμβριο του 2022, όμως οι καταναλωτές δεν την αγκάλιασαν. Ο Θωμάς Δούζης εξηγεί τι δεν λειτούργησε στο προηγούμενο εγχείρημα: «Το σημαντικό είναι ότι το κτήριο σώθηκε από την κατάρρευση. Αυτό ήταν το δύσκολο και έγινε. Εμείς κοιτάμε μπροστά, και το ερώτημα που βάλαμε στον εαυτό μας ήταν συγκεκριμένο: Τι χρειάζεται μια αγορά για να την έχει ανάγκη η πόλη καθημερινά; Η απάντηση ήταν να επιστρέψει το βάρος στο φρέσκο προϊόν και στους ανθρώπους που το ξέρουν. Ο ψαράς, ο χασάπης, ο μανάβης, ο φούρναρης, το μπακάλικο, δίπλα στα μαγειρεία και στα μπαρ. Καταστήματα που στέκουν το ένα δίπλα στο άλλο και στηρίζονται μεταξύ τους, με κοινή προμήθεια εκεί που έχει νόημα και με τη δυνατότητα να παραγγείλεις από το ένα και να καθίσεις στο άλλο. Θα κρίνουμε τη δουλειά μας με ένα μέγεθος. Πόσοι Θεσσαλονικείς κάνουν εδώ τα ψώνια τους κάθε βδομάδα».
Εν αναμονή των εξελίξεων, η βόλτα στα 29 καταστήματα της αγοράς -που άνοιξε άτυπα χθες το μεσημέρι και επισήμως από σήμερα Τετάρτη- αφήνει αίσθηση ζεστασιάς. Τα καταστήματα λειτουργούν σαν ένας οργανισμός, καθώς τα κρέατα, τα ψάρια, τα φρούτα και τα λαχανικά που μαγειρεύονται εκεί δεν διανύουν μεγαλύτερη διαδρομή από μερικά μέτρα, αφού διατίθενται μέσα στην αγορά, όπως και τα γιαούρτια, το τυρί και άλλα τρόφιμα. Στο οικοσύστημα των 29 καταστημάτων κάτω από την ίδια στέγη, τα 27 είναι concepts γαστρονομίας και αγορών τροφίμων και τα δύο μη γαστρονομικής χρήσης: εστιατόρια, καφέ, τσιπουράδικο, καφενείο, αρτοποιείο, ζαχαροπλαστείο, γαλακτοπωλείο, πιτσαρία, μπεργκεράδικο, κάβα ποτών, bars, ανθοπωλείο, αγορές τροφίμων και κατάστημα με σουβενίρ, είναι μερικά μόνο από τα διαφορετικά καταστήματα που φιλοδοξούν να γίνουν καθημερινή συνήθεια για τους ανθρώπους της πόλης και να τους φέρνουν από το πρωί έως το βράδυ σε κοινά τραπέζια.
Η αγορά μπαίνει έτσι σε νέα σελίδα το 2026, περίπου έναν αιώνα μετά την πρώτη λειτουργία της. Όταν ξεκινούσε η κατασκευή της, η Θεσσαλονίκη ήταν «μια άλλη πόλη»: πολυεθνική, με έντονο εβραϊκό στοιχείο, πολύγλωσση και έτοιμη να αναστηθεί από τις στάχτες της μεγάλης πυρκαγιάς του 1917, που κατέστρεψε μεγάλο μέρος της. Ο θεμέλιος λίθος της αγοράς μπήκε σε σημείο της πυρίκαυστης ζώνης, όπου προβλεπόταν να δημιουργηθούν παζάρια (bazaars), με βάση τα σχέδια της ομάδας του αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Ερνέστ Εμπράρ. Προηγουμένως, στο ίδιο σημείο βρισκόταν το παλιό κέντρο θρησκευτικής και οικονομικής ζωής της πόλης, η συναγωγή Ταλμούδ Τορά.
Τα σχέδια της στεγασμένης αγοράς έκανε ο Εβραίος αρχιτέκτονας Ελί Μοδιάνο, ο οποίος είχε σπουδάσει στο Παρίσι, και οι γαλλικές επιρροές είναι εμφανείς στις κατασκευαστικές λεπτομέρειες των κτηρίων της Αγοράς, ανάμεσα στις οδούς Ερμού και Βασιλέως Ηρακλείου, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. Όταν μπήκε ο θεμέλιος λίθος το 1922, ο οίκος των Μοδιάνο βρισκόταν σε κρίση, όπως και συνολικά η εβραϊκή κοινότητα της πόλης: ο εβραϊκός αστισμός της Θεσσαλονίκης υπολογίζεται ότι είχε αρχίσει να παρακμάζει από το 1911, με τους Μοδιάνο και τους Αλλατίνι να περιλαμβάνονται, στα χρόνια που ακολούθησαν, στους οίκους που ανέστειλαν τις πληρωμές τους, προκαλώντας πανικό στους πιστωτές τους. Την ίδια περίπου περίοδο, η χολέρα που χτύπησε τη Θεσσαλονίκη είχε δείξει «ιδιαίτερη προτίμηση στο εβραϊκό προλεταριάτο της», σύμφωνα με στοιχεία από το βιβλίο του Ε.Α. Χεκίμογλου, «Υπόθεση Μοδιάνο- Τραπεζικό κραχ στη Θεσσαλονίκη το 1911» (Θεσσαλονίκη 1991).
Οι Μοδιάνο βρίσκονταν, λοιπόν, σε κρίση. Παρ’ όλα αυτά, στην καθομιλουμένη το όνομα του οίκου τους κατάφερε να υπερισχύσει εκείνου που ήταν γραμμένο με κεφαλαία και ευδιάκριτα γράμματα στο μέτωπο του συγκροτήματος της Αγοράς: «ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΤΟΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ». Μέχρι σήμερα, δεκαετίες μετά, κανείς Θεσσαλονικιός δεν λέει «θα πάω στην κεντρική στοά τροφίμων». Η αγορά παραμένει γνωστή με το όνομα των Μοδιάνο, δείχνοντας στην πράξη ότι τα κτήρια συχνά κουβαλούν την ιστορία των αρχικών ιδιοκτητών τους.
Ωράριο λειτουργίας: Δευτέρα-Κυριακή 07:00-24:00 (Για τα επιμέρους καταστήματα στην Κεντρική Αγορά Θεσσαλονίκης, οι ενδιαφερόμενοι θα πρέπει να συμβουλεύονται τα ωράρια λειτουργίας τους).
Αλεξάνδρα Γούτα
*Τις φωτογραφίες παραχώρησε η Έργον
