Μια δεσποτική εικόνα του 17ου αιώνα από τη Νάουσα γίνεται αφετηρία για την ανασύσταση άγνωστων πτυχών της εκκλησιαστικής ιστορίας της πόλης πριν από το Ολοκαύτωμα του 1822. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ημαθίας συνεχίζει την ψηφιακή επικοινωνιακή δράση «Ένα έκθεμα – Μία ιστορία», αναδεικνύοντας τη δύναμη των φορητών εικόνων ως έργων τέχνης αλλά και ως πολύτιμων ιστορικών τεκμηρίων.
Πρόκειται για τον Χριστό Σωτήρ, έργο του 17ου αιώνα, μια ξύλινη φορητή εικόνα διαστάσεων 81x31x4 εκατοστά, που εκτίθεται σήμερα στην περιοδική έκθεση του Βυζαντινού Μουσείου Βέροιας «Τεκμήρια Πίστης και Τέχνης. Εικόνες και ξυλόγλυπτα από εκκλησίες της Νάουσας».
Κατασκευασμένη σε ενιαίο ξύλινο φορέα, η εικόνα δεν διασώζεται ολόκληρη. Έχει σωθεί περίπου το μισό από το αρχικό της πλάτος, όμως το τμήμα που διατηρείται αρκεί για να φανεί η υψηλή αισθητική και η θεολογική πυκνότητα της παράστασης.
Ο Χριστός αποδίδεται μετωπικά έως την οσφύ, σε χρυσό βάθος, σύμφωνα με τον εικονογραφικό τύπο του Παντοκράτορος. Με το δεξί Του χέρι ευλογεί, ενώ στο αριστερό, που ανήκε στο κομμάτι της εικόνας που δεν σώζεται, κρατούσε τον κώδικα του Ευαγγελίου.
Φορά βαθυκόκκινο χιτώνα και σκουρόχρωμο ιμάτιο, διακοσμημένο με παράλληλες και ακτινωτές χρυσοκονδυλιές. Το κεφάλι Του περιβάλλεται από ένσταυρο χρυσό φωτοστέφανο, ιδιαίτερα επιμελημένο, με ανάγλυφες στιγμές και ανθοφόρους βλαστούς.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η απόδοση του προσώπου. Ο καστανός προπλασμός, η ρόδινη σάρκα και οι λευκές, παχιές ψιμυθιές διαμορφώνουν μια μορφή ήρεμη, αλλά ταυτόχρονα έντονα εκφραστική. Από το ένα μάτι που έχει διασωθεί, το βλέμμα του Χριστού μοιάζει να απευθύνεται άμεσα στον πιστό.
Στην εικόνα σώζονται επίσης τμήματα των επιγραφών που προσδιορίζουν την ταυτότητα και την ιδιότητα της μορφής. Από τα μετάλλια στις άνω γωνίες διατηρείται εκείνο της αριστερής πλευράς με το συμπίλημα IC, ενώ στο φωτοστέφανο σώζεται το γράμμα Ω από την επιγραφή «Ο ΩΝ». Από την επιγραφή «ὁ σωτὴρ τοῦ κόσμου ὁ Χριστός» διακρίνονται τα γράμματα Ω CO – [ΤΗΡ], γραμμένα με φωτεινό κόκκινο χρώμα πάνω στο χρυσό βάθος.
Μια εικόνα, ένα χαμένο εκκλησιαστικό τοπίο
Η ιστορία, ωστόσο, της εικόνας δεν περιορίζεται στην καλλιτεχνική και εικονογραφική της αξία. Ο Χριστός Σωτήρ ανήκει σε ένα μικρό σύνολο μεταβυζαντινών εικόνων, που χρονολογούνται από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα και βρέθηκαν συγκεντρωμένες στον Ιερό Ναό Τιμίου Προδρόμου στη Νάουσα (Έσω Πρόδρομο), χωρίς διαθέσιμα στοιχεία για την αρχική τους προέλευση που να επιτρέπουν την ασφαλή σύνδεσή τους με συγκεκριμένο ναό ή ναούς της πόλης.
Πριν από το Ολοκαύτωμα της Νάουσας το 1822, η πόλη διέθετε ένα πλούσιο εκκλησιαστικό τοπίο. Εκτός από τον μητροπολιτικό ναό του Αγίου Δημητρίου, υπήρχαν ενοριακοί ναοί, όπως ο Άγιος Μηνάς, ο Άγιος Γεώργιος και η Μεταμόρφωση του Σωτήρος, αλλά και μετόχια μονών του Βερμίου, μεταξύ των οποίων ο Ταξιάρχης, η Αγία Τριάδα και η Υπαπαντή.
Από αυτό το θρησκευτικό τοπίο του προεπαναστατικού 19ου αιώνα, ελάχιστα κτίσματα επέζησαν. Ο Ιερός Ναός Τιμίου Προδρόμου, όπου βρέθηκε το σύνολο των εικόνων, αποτελεί το μοναδικό εκκλησιαστικό κτίσμα της Νάουσας που διασώθηκε από την πυρπόληση και τη λεηλασία της πόλης το 1822.
Ο «Αγιά-Σωτήρης» και η πιθανή διαδρομή της εικόνας
Το ίδιο το θέμα της εικόνας οδηγεί σε ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ερώτημα: θα μπορούσε ο Χριστός Σωτήρ να συνδέεται με τον παλαιό ναό της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στη Νάουσα ή ακόμη και με την ομώνυμη μονή στο Βέρμιο;
Ο ναός της Νάουσας ήταν γνωστός στην τοπική παράδοση ως «Αγιά-Σωτήρης», ενώ η μονή του Βερμίου ως «Έξω Αγιά-Σωτήρα». Η πιθανή σχέση της εικόνας με έναν από αυτούς τους δύο χώρους δεν μπορεί να θεωρηθεί αποδεδειγμένη, παρουσιάζει όμως ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον.
Και αυτό γιατί η εικονογραφία του Χριστού Σωτήρος – Παντοκράτορος έχει συνδεθεί, στο πλαίσιο θεολογικών ερμηνειών, με ναούς και μονές αφιερωμένους στη Μεταμόρφωση του Χριστού. Έτσι, το εικονογραφικό θέμα δεν αποτελεί απλώς ένα καλλιτεχνικό χαρακτηριστικό, αλλά μπορεί να λειτουργήσει ως ένα ακόμη στοιχείο στην προσπάθεια ανασύστασης της ιστορικής διαδρομής του έργου.
Ο παλαιός ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος καταστράφηκε και ανοικοδομήθηκε το 1833, λίγα μόλις χρόνια μετά το Ολοκαύτωμα. Συνέχισε να λειτουργεί ως ενοριακός ναός της συνοικίας «Αγιά Σωτήρα», όπως αυτή καταγράφεται σε βακουφικό κώδικα της περιόδου 1838-1840. Τη δεκαετία του 1930, στη θέση του παλαιού ναού ανεγέρθηκε ο σημερινός Ιερός Μητροπολιτικός Ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος.
Ανάλογη είναι και η συνέχεια της ιστορίας στο Βέρμιο. Στον χώρο της παλαιάς ομώνυμης μονής ιδρύθηκε το 1905 ο Ιερός Ναός του Αγίου Σωτήρος, όπως μαρτυρεί η κτητορική του επιγραφή. Ο ναός διατηρεί μέχρι σήμερα ζωντανή στη συλλογική μνήμη της τοπικής κοινωνίας και των προσκυνητών την παρουσία και την ιστορία της μονής.
