Η περιβαλλοντική κρίση δεν αφορά πια μόνο επιστήμονες, ειδικούς ή περιβαλλοντικές οργανώσεις. Αποτυπώνεται καθημερινά σε πυρκαγιές, πλημμύρες, μεταβολές της θερμοκρασίας και στην υποχώρηση των οικοσυστημάτων, επηρεάζοντας ολόκληρες κοινωνίες.
Την ίδια ώρα, η δημοσιογραφία βρίσκεται μπροστά σε μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της: πώς θα καταγράψει την καταστροφή χωρίς υπερβολή, πώς θα εξηγήσει την επιστημονική γνώση χωρίς να τη μετατρέψει σε φόβο και πώς η ενημέρωση θα λειτουργεί προληπτικά και όχι μόνο εκ των υστέρων.
Αυτά ήταν μερικά από τα βασικά ερωτήματα που τέθηκαν στην τελευταία θεματική ενότητα της πρώτης ημέρας του 19ου Δημοσιογραφικού Συνεδρίου της Σαμοθράκης, με θέμα «Περιβαλλοντική κρίση: Η μεγάλη πρόκληση για τη δημοσιογραφία», η οποία ολοκληρώθηκε με τη θεματική «Η φύση εκπέμπει σήμα κινδύνου».
Με αφετηρία την επιστήμη, τη δημοσιογραφία, την αυτοδιοίκηση, την προστασία του περιβάλλοντος και την επιχειρηματικότητα, οι ομιλητές ανέδειξαν διαφορετικές πλευρές του ίδιου προβλήματος. Από τα ακραία καιρικά φαινόμενα και τις πυρκαγιές έως την κατάσταση των οικοσυστημάτων και τον τρόπο που τα ΜΜΕ παρουσιάζουν την περιβαλλοντική κρίση, το κοινό μήνυμα ήταν πως η δημοσιογραφία οφείλει να κοιτάζει πέρα από την εικόνα, αναζητώντας αιτίες, ευθύνες, παραλείψεις και λύσεις.
Από τα ακραία φαινόμενα στην πραγματική τους διάσταση
Η Σαμοθράκη, ένας τόπος ανάμεσα στον μύθο και την ιστορία, έγινε το σκηνικό μιας συζήτησης που επιχείρησε να συνδέσει τη φυσική πραγματικότητα με τον τρόπο που μεταδίδεται στο κοινό.
Ο μετεωρολόγος Θοδωρής Κολυδάς μίλησε με γλαφυρό τρόπο για την ερμηνεία των κλιματικών και ακραίων φαινομένων, φωτίζοντας παράλληλα τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται από τα ΜΜΕ. Με αφετηρία και την ιστορία της Σαμοθράκης και την παράδοση για τον μεγάλο κατακλυσμό, υπογράμμισε ότι η κατανόηση ενός φυσικού φαινομένου απαιτεί γνώση και τεκμηρίωση, όχι δραματοποίηση. Η ίδια βροχή, όπως σημείωσε, δεν προκαλεί πάντα την ίδια επιβάρυνση ή καταστροφή σε κάθε περιοχή. Καθοριστικό ρόλο παίζουν πολλοί παράγοντες, από τα χαρακτηριστικά μιας περιοχής έως τις υποδομές και τον βαθμό προετοιμασίας της.
Στο επίκεντρο της παρέμβασής του βρέθηκε και η χρήση του όρου «κλιματική κρίση». Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά, πολλές φορές ο όρος αυτός μπορεί να λειτουργήσει ως εύκολη εξήγηση για όλα. Μπορεί να βολεύει έναν δήμο που δεν πρόλαβε να καθαρίσει ή να πραγματοποιήσει τα απαραίτητα έργα, την πολιτεία που δεν ολοκλήρωσε τις δικές της υποδομές, ακόμη και την επιστήμη σε ορισμένες περιπτώσεις. Έτσι, η ευθύνη μπορεί να μεταφέρεται από τον έναν στον άλλον και τελικά να αποδίδεται στο ίδιο το φυσικό φαινόμενο.
Το ζητούμενο, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν είναι ούτε η υποβάθμιση της κλιματικής κρίσης ούτε η τρομοκράτηση των πολιτών. «Η σωστή και ολοκληρωμένη ενημέρωση δεν κερδίζεται με δυνατές λέξεις αλλά με σωστή τεκμηρίωση», ήταν το μήνυμα της παρέμβασής του.
Στο ίδιο πλαίσιο, ξεχώρισε η παρέμβαση της καθηγήτριας Γλωσσολογίας του ΑΠΘ Γωγώς Γαβριηλίδου, η οποία εστίασε στον όρο «sensationalism» και στον τρόπο με τον οποίο ο δημοσιογραφικός λόγος μπορεί να μετατρέψει ένα γεγονός σε θέαμα.
Οι δραματικοί τίτλοι, οι λέξεις που παραπέμπουν σε «σοκ», «πανικό» ή «τραγωδία» και η υπερβολική συναισθηματική φόρτιση μπορούν να απομακρύνουν την ενημέρωση από την ψύχραιμη παρουσίαση των δεδομένων. Ειδικά στην περιβαλλοντική δημοσιογραφία, όπου οι εικόνες μιας πυρκαγιάς, μιας πλημμύρας ή μιας κατεστραμμένης περιοχής είναι από μόνες τους ισχυρές, το ερώτημα είναι πόσο επιπλέον δραματικό φορτίο χρειάζεται ο δημοσιογραφικός λόγος.
Η εικόνα, όπως αναδείχθηκε στην παρέμβασή της, μπορεί συχνά να «μιλήσει» από μόνη της. Ο λόγος του δημοσιογράφου παραμένει όμως καθοριστικός, καθώς καλείται να εξηγήσει, να περιγράψει και να δώσει το απαραίτητο πλαίσιο, χωρίς να μετατρέψει την ενημέρωση σε υπερβολή.
Οι κοινωνίες που μένουν πίσω μετά την καταστροφή
Η εμπειρία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης έφερε τη συζήτηση από τη θεωρία στην πραγματικότητα των περιοχών που έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με ακραία φαινόμενα και φυσικές καταστροφές.
Ο δήμαρχος Αργιθέας και πρόεδρος των Πανελλαδικών Δικτύων Ο.Τ.Α. «Πόλεων με Λίμνες» και «Πίνδος», Ανδρέας Στεργίου, μίλησε με αφοπλιστική αμεσότητα για μια ορεινή περιοχή της Καρδίτσας, στην καρδιά της Πίνδου, όπου πολλά από όσα θεωρούνται αυτονόητα στα αστικά κέντρα αποτελούν στον δήμο του καθημερινό ζητούμενο.
Έφερε ως χαρακτηριστικά παραδείγματα τον «Ιανό», τον Σεπτέμβριο του 2020, και τον «Daniel», τον Σεπτέμβριο του 2023. Ο πρώτος είχε παρουσιαστεί τότε ως πρωτοφανές φαινόμενο για την περιοχή, ενώ τρία χρόνια αργότερα ένα ακόμη πιο ακραίο και καταστροφικό φαινόμενο ήρθε να αποδείξει ότι η αντιμετώπιση τέτοιων γεγονότων δεν μπορεί να βασίζεται στη λογική του «μία φορά στα χίλια χρόνια».
Για τον δήμαρχο Αργιθέας, η συζήτηση δεν πρέπει να περιορίζεται στο αν ένα φαινόμενο χαρακτηρίζεται «κλιματική αλλαγή» ή «κλιματική κρίση». Η ουσία βρίσκεται στην ανάγκη για σοβαρότερο σχεδιασμό, καλύτερη πρόβλεψη και υποδομές που θα λαμβάνουν υπόψη τις συνθήκες του μέλλοντος.
Παράλληλα, αναφέρθηκε στη δύσκολη σχέση των περιοχών που πλήττονται με τα κεντρικά ΜΜΕ. Όπως περιέγραψε, την ώρα που ο ίδιος βρισκόταν στο πεδίο, προσπαθώντας να συντονίσει τους κατοίκους και να τους ενημερώσει, έπρεπε ταυτόχρονα να διαχειριστεί και τις απαιτήσεις των ΜΜΕ, σε ποιον θα μιλήσει πρώτα, σε ποιο μέσο θα δοθεί η καλύτερη εικόνα, ποιο βίντεο θα σταλεί.
Από τον Έβρο, ο δήμαρχος Σουφλίου Παναγιώτης Καλακίκος μετέφερε την εμπειρία μιας κοινωνίας που βρέθηκε αντιμέτωπη με διαδοχικές καταστροφές. Οι μεγάλες πυρκαγιές στη Δαδιά, το 2022 και το 2023, αλλά και τα πλημμυρικά φαινόμενα που έπληξαν την περιοχή, άφησαν βαθύ αποτύπωμα όχι μόνο στο φυσικό περιβάλλον αλλά και στην κοινωνική και οικονομική ζωή του τόπου.
Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά, ο πληθυσμός του Σουφλίου έχει μειωθεί κατά 22% και μετά τις καταστροφές «τα πάντα μεταλλάχθηκαν», η κοινωνία, οι άνθρωποι, η οικονομία.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική ήταν η αναφορά του στην πρόληψη. «Το δάσος δεν προστατεύεται με πινακίδες αλλά με έργα πρόληψης», σημείωσε, αναγνωρίζοντας παράλληλα ότι ακόμη και ο ίδιος θεωρούσε για μεγάλο διάστημα το δάσος ως κάτι δεδομένο και ίσως δεν του έδωσε την προσοχή που απαιτούσε.
Τόνισε ότι το Σουφλί έλαβε χρηματοδοτήσεις για την αντιμετώπιση των συνεπειών των καταστροφών, όμως, όπως επισήμανε, πέρα από τις αποζημιώσεις και την αποκατάσταση απαιτείται και κάτι περισσότερο, μια ελπίδα για το μέλλον. Η αρνητική ψυχολογία που δημιουργείται μετά από μια μεγάλη καταστροφή επηρεάζει ιδιαίτερα τους νέους, οι οποίοι επιλέγουν να φύγουν και να μην επιστρέψουν.
Ο κ. Καλακίκος σημείωσε πως η δημοσιογραφία πρέπει να έχει και έναν διαφορετικό ρόλο. Δεν αρκεί να μεταδίδει τις εικόνες της καταστροφής. Οφείλει να αναδεικνύει και όσα πρέπει να γίνουν για την πρόληψη, την προστασία του δάσους και την αποκατάσταση των τοπικών κοινωνιών.
Από την καταστροφή στην πρόληψη και την προστασία των οικοσυστημάτων
Η επικεφαλής Πολιτικής του WWF Ελλάς, Θεοδότα Νάντσου, έθεσε στο επίκεντρο την ανάγκη η επιστήμη να συνδέει τεκμηριωμένα τις καταστροφές με τις ανθρωπογενείς κλιματικές μεταβολές και να καταγράφει τις επιπτώσεις τους στα φυσικά οικοσυστήματα. Αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, στις μεταβολές της θερμοκρασίας στη Δυτική Μακεδονία, στις αλλαγές που παρατηρούνται στη Μεγάλη Πρέσπα και στη λίμνη της Καστοριάς, αλλά και στις επιπτώσεις της αύξησης της θερμοκρασίας στα ελληνικά οικοσυστήματα.
Μίλησε ακόμη για τον «σιωπηλό θάνατο» ελληνικών ελατοδασών, αλλά και για τις υψηλές θερμοκρασίες στις ελληνικές θάλασσες και τις επιπτώσεις τους στις μυδοκαλλιέργειες.
Το συμπέρασμα της παρέμβασής της ήταν σαφές: η υγεία των οικοσυστημάτων πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα, γιατί η προστασία τους είναι ταυτόχρονα προστασία της κοινωνίας και των ανθρώπων.
Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκε και η παρέμβαση της Άννας Κωνσταντινίδου, προϊσταμένης της Μονάδας Διαχείρισης Εθνικών Πάρκων Δέλτα Έβρου και Δαδιάς του ΟΦΥΠΕΚΑ, η οποία παρουσίασε τον ρόλο του Οργανισμού και τις δράσεις που υλοποιούνται στις προστατευόμενες περιοχές της ΑΜΘ.
Από την πλευρά της επιχειρηματικότητας, η πρόεδρος του Επιμελητηρίου Ξάνθης και του Εθνικού Επιμελητηριακού Δικτύου Ελληνίδων Γυναικών Επιχειρηματιών, Μαριάνθη Μαλλιαρουδάκη, υπογράμμισε ότι η προστασία της φύσης και η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης αποτελούν πλέον άμεση ανάγκη και για τις επιχειρήσεις.
Έθεσε στο επίκεντρο τη μείωση του ενεργειακού αποτυπώματος, την αξιοποίηση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας και την κυκλική οικονομία, συνδέοντας την περιβαλλοντική προστασία με τη βιωσιμότητα και την ανθεκτικότητα των επιχειρήσεων. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στη γυναικεία επιχειρηματικότητα, υποστηρίζοντας ότι οι γυναίκες επιχειρηματίες μπορούν να συμβάλουν στη βιώσιμη ανάπτυξη, στην κοινωνική συνοχή και στην προστασία του περιβάλλοντος, ιδιαίτερα στις περιφερειακές και ακριτικές περιοχές.
Η συνεργασία επιχειρήσεων, τοπικών κοινωνιών, γυναικών επιχειρηματιών και ΜΜΕ, όπως ανέδειξε, μπορεί να αποτελέσει έναν κοινό δρόμο προς μια διαφορετική αντίληψη για τη βιώσιμη ανάπτυξη.
Η δημοσιογραφία πριν η κρίση γίνει τίτλος
Στο τέλος της θεματικής ενότητας, η συζήτηση επέστρεψε εκεί από όπου είχε ξεκινήσει, στον ρόλο της δημοσιογραφίας. Η δημοσιογράφος Ζηνοβία Σαπουνά από το Γραφείο Επικοινωνίας της Ρυθμιστικής Αρχής Αποβλήτων, Ενέργειας και Υδάτων έθεσε με έμφαση το ζήτημα της λογοδοσίας. Ο δημοσιογράφος, όπως σημείωσε, δεν πρέπει να σταματά στην εικόνα. Πρέπει να ψάχνει πίσω από αυτήν, να αναζητά τι δεν έγινε, ποιες πρωτοβουλίες δεν ελήφθησαν και τι θα μπορούσε να είχε προβλεφθεί.
«Η περιβαλλοντική κρίση είναι και μια κρίση επικοινωνίας», ήταν μία από τις χαρακτηριστικές διαπιστώσεις της.
Η δημοσιογραφία, σύμφωνα με την ίδια, έχει τη δυνατότητα να μετατρέψει την πληροφορία σε γνώση και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, να συμβάλει στην πρόληψη. Δεν αρκεί να καταγράφεται ποιος επηρεάστηκε από μια περιβαλλοντική κρίση. Χρειάζεται να αναζητείται και το «γιατί». Γιατί δεν είχαν προβλεφθεί όσα μπορούσαν να προβλεφθούν και τι δεν έγινε ώστε να περιοριστούν οι συνέπειες. Το ζητούμενο, όπως είπε, είναι να μάθουμε να ενημερώνουμε πριν η περιβαλλοντική κρίση γίνει τίτλος.
Στη συζήτηση συμμετείχε διαδικτυακά και η κ. Amy Coles, Media and Communications Officer της Global Communications Unit της IUCN, ενώ νωρίτερα, μέσω διαδικτύου, είχε τοποθετηθεί ο ακαδημαϊκός και εθνικός εκπρόσωπος για την Κλιματική Αλλαγή Χρήστος Ζερεφός. Στην ενότητα συμμετείχε επίσης ο ευρωβουλευτής, δημοσιογράφος και μετεωρολόγος Σάκης Αρναούτογλου, στο πλαίσιο των παρεμβάσεων για την κλιματική κρίση και την ενημέρωση.
Η πρώτη ημέρα του 19ου Δημοσιογραφικού Συνεδρίου της Σαμοθράκης, που διοργανώνει η ΠΟΕΣΥ σε συνεργασία με την Περιφέρεια ΑΜΘ, ολοκληρώθηκε με ένα ερώτημα που ξεπερνά τα όρια μιας δημοσιογραφικής διοργάνωσης: μπορεί η ενημέρωση να γίνει εργαλείο πρόληψης και όχι απλώς καταγραφής της καταστροφής;
Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στις λέξεις που χρησιμοποιεί ένας δημοσιογράφος όταν η φωτιά έχει ξεσπάσει ή όταν τα νερά έχουν πλημμυρίσει έναν τόπο. Βρίσκεται και στην έρευνα που έχει προηγηθεί, στην επιστημονική τεκμηρίωση, στην αναζήτηση των ευθυνών, στην ανάδειξη των παραλείψεων και στην εξήγηση όσων πρέπει να αλλάξουν.
Η συζήτηση για την περιβαλλοντική κρίση συνεχίζεται σήμερα, Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου, με τη δεύτερη και τελευταία ημέρα του 19ου Δημοσιογραφικού Συνεδρίου της Σαμοθράκης να στρέφει ακόμη περισσότερο το βλέμμα στον ίδιο τον ρόλο της δημοσιογραφίας.
Οι εργασίες του 19ου Δημοσιογραφικού Συνεδρίου της Σαμοθράκης αναμεταδίδεται https://www.youtube.com/watch?v=4MN1dAnpGpY
Βασίλης Λωλίδης
