Η Καβάλα μυρίζει ακόμα καπνό. Αυτή η μυρωδιά, γλυκόπικρη και αιθέρια, σαν να αιωρείται ακόμη πάνω από τα σοκάκια της πόλης, γίνεται οδηγός για το νέο βιβλίο της Μάγκυ Κριθαρέλλη, «Ακολουθώντας τον μίτο του καπνού. Από την Καβάλα στον μεγάλο κόσμο», το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις ΚΑΠΟΝ.
Το βιβλίο αποτελεί έναν συνδυασμό αφήγησης, που στηρίζεται στις παιδικές μνήμες και επιστημονικής τεκμηρίωσης. Μετά από δέκα χρόνια συστηματικής έρευνας και μελέτης στην Ελλάδα και το εξωτερικό, το συγγραφικό πόνημα της Καβαλιώτισσας συγγραφέως είναι ένα αναπάντεχο ταξίδι στον κόσμο του καπνού.
Στις συνολικά 270 σελίδες του, το βιβλίο αναδεικνύει τις καπναποθήκες, οι οποίες, στα μάτια ενός παιδιού, φάνταζαν ως «όγκοι αδροί και τραχείς», που «έκοβαν τη θέα και την αύρα της θάλασσας». Το δημαρχείο, «που θα μπορούσε κάλλιστα να ήταν ο πύργος της Σταχτοπούτας», υπήρξε το κέντρο μιας από τις μεγαλύτερες καπνεμπορικές επιχειρήσεις της Ευρώπης. Μέσα από αυτές τις εικόνες ξετυλίγεται η ιστορία ενός προϊόντος που διαμόρφωσε την πόλη για πάνω από έναν αιώνα.
Το βιβλίο ξεκινά από την Ευρώπη του 17ου αιώνα, όταν οι Εβραίοι εισαγωγείς οργανώνουν το Αψβουργικό μονοπώλιο καπνού. Από εκεί, ο μίτος του καπνού φτάνει στα λιμάνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και, σταδιακά, στην Καβάλα. Η πόλη μετατρέπεται από ασήμαντη πολίχνη σε ένα από τα σημαντικότερα εξαγωγικά λιμάνια των Βαλκανίων, συμμετέχοντας στο διεθνές οικονομικό γίγνεσθαι, με τρόπο που θα την καθιστούσε «Μέκκα του καπνού» για περισσότερα από εκατόν πενήντα χρόνια.
Η Καβάλα, στις δεκαετίες του 1830 και του 1840, αναδεικνύεται σταδιακά ως εμπορικός κόμβος. Το αυστριακό υποπροξενείο ιδρύεται το 1829, ενώ δύο χρόνια αργότερα εμφανίζονται οι πρώτοι εμπορικοί οίκοι. Το λιμάνι εντάσσεται στην εμπορική γραμμή Τεργέστη – Κωνσταντινούπολη της Lloyd Triestino, ενώ ο οίκος Αλλατίνι εγκαθίσταται στην πόλη το 1850.
Οι μεγάλες καπνεμπορικές οικογένειες της Καβάλας, όπως οι Χέρτζογκ (HERZOC), Κούφλερ (KUFLER) και Βιξ (WIX), κυριάρχησαν για μισό αιώνα στην πόλη, αφήνοντας ένα διαρκές αποτύπωμα στην αρχιτεκτονική και την οικονομία. Η κ. Κριθαρέλλη υπογραμμίζει χαρακτηριστικά: «Το εντυπωσιακό κτίριο του δημαρχείου της Καβάλας αποτελεί ένα έμβλημα με διττή αναφορά».
Μέσα από λεπτομερείς ιστορικές αναδρομές, το βιβλίο αναδεικνύει τον καπνό ως μοχλό οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής εξέλιξης. Η κ. Κριθαρέλλη σημειώνει πως «ως συνέπεια της ολοένα αυξανόμενης ζήτησης του, το χρυσοφόρο γεωργικό προϊόν της Καβάλας εξελίχθηκε γρήγορα σε μονοκαλλιέργεια». Κατά τη διάρκεια των βαλκανικών πολέμων, η Καβάλα φιλοξενεί προξενεία 31 κρατών και 61 καπνεμπορικές εταιρείες, διαθέτοντας 14.000 καπνεργάτες. Ο μίτος του καπνού, δεν είναι απλώς ένα αγροτικό προϊόν, είναι το όχημα που μεταφέρει την πόλη στον παγκόσμιο χάρτη.
Η συγγραφέας επισημαίνει τη στρατηγική σημασία των καπνών και την οικονομική τους επίδραση σε όλη την περιοχή. «Οι Ελληνίδες καπνεργάτριες συχνά αποκλείονταν από τις ευκαιρίες που είχαν οι Ευρωπαίες συναδέλφισσές τους», αναφέρει. Το βιβλίο φωτίζει τη ζωή τους και τις καθημερινές δυσκολίες, ενώ παράλληλα αναδεικνύει την ευρύτερη κοινωνική δυναμική της πόλης.
Το βιβλίο, ιδιαίτερα προσεγμένο και καλαίσθητο, αφηγείται επίσης τα γεγονότα του μεσοπολέμου και τη σύνδεση της Καβάλας με το ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα. Καθώς η ήπειρος βυθίζεται σε κοινωνικές και πολιτικές αναταραχές, η πόλη παραμένει ένας ενεργός παίκτης στην παγκόσμια σκηνή καπνού.
Παρά τις δυσκολίες, η ιστορία του καπνού παραμένει σήμερα ζωντανή μέσα από φωτογραφίες και αρχεία. Η μοναδική μυρωδιά του καπνού ζει ακόμα στην μνήμη της πόλης, ενώ τα κουφάρια των καπναποθηκών λειτουργούν ως μάρτυρες μιας λαμπρής οικονομικής ιστορίας.
Το βιβλίο καταλήγει στην πλατεία Καπνεργάτη με το ομώνυμο γλυπτό, αφιερωμένο στους κοινωνικούς αγώνες των καπνεργατών και στο Μουσείο Καπνού της Καβάλας. Η συγγραφέας επιχειρεί να τοποθετήσει χρονικά την Καβάλα στο διεθνές οικονομικό και κοινωνικό γίγνεσθαι της εποχής της μεγάλης ακμής του καπνεμπορίου.
Η κ. Κριθαρέλλη επιβεβαιώνει πως η Καβάλα δεν είναι μόνο μια πόλη του παρελθόντος. Μέσα από τον μίτο του καπνού, η πόλη γίνεται καθρέφτης ενός κόσμου που άλλαξε, ενός εμπορίου που ένωσε ηπείρους και μιας κοινωνίας που αναδείχθηκε χάρη στον καπνό.
