Συγκίνηση προκάλεσε στη Θεσσαλονίκη η πλακέτα μνήμης που τοποθετήθηκε στη Γερμανική Σχολή για τη Νέλλυ Μπενρουμπή και τους Εβραίους μαθητές και μαθήτριες που εκτοπίστηκαν και δεν επέστρεψαν ποτέ. Η εκδήλωση ανέδειξε την ιστορία τους, από την προπολεμική ζωή στη Σχολή έως το Ολοκαύτωμα.
Η Νέλλυ Μπενρουμπή ήταν ένα από τα χιλιάδες παιδιά της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης που μεγάλωναν με όνειρα, ταλέντο και φιλοδοξίες. Στο απολυτήριό της από τη Γερμανική Σχολή Θεσσαλονίκης, το 1933, οι καθηγητές της κατέγραφαν μια μαθήτρια επιμελή και χαρισματική, με ιδιαίτερη κλίση στα μαθήματα, παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε λόγω της πολυγλωσσικής της ανατροφής.
«Χάρη στο αστείρευτο ταλέντο της και τη συνεχή επιμέλειά της, οι επιδόσεις της ήταν πάντα ικανοποιητικές», αναφερόταν χαρακτηριστικά. Δέκα χρόνια αργότερα, η ζωή της κόπηκε βίαια, καθώς η Νέλλυ βρισκόταν στην πρώτη αμαξοστοιχία που αναχώρησε από τη Θεσσαλονίκη στις 15 Μαρτίου 1943 με προορισμό το Άουσβιτς-Μπίρκεναου.
Με την ιστορία της Νέλλυς άνοιξε την ομιλία της η Γενική Πρόξενος της Γερμανίας στη Θεσσαλονίκη, Μόνικα Φρανκ, στη σημερινή εκδήλωση μνήμης για την τοποθέτηση της αναμνηστικής πλακέτας προς τιμήν των Εβραίων μαθητών και μαθητριών της Γερμανικής Σχολής που εκτοπίστηκαν και δολοφονήθηκαν στο Ολοκαύτωμα.
«Σήμερα τιμούμε τη μνήμη των αγοριών και των κοριτσιών που υπήρξαν μαθητές και μαθήτριες της Γερμανικής Σχολής Θεσσαλονίκης και οι οποίοι εκτοπίστηκαν και δολοφονήθηκαν επειδή ήταν εβραϊκού θρησκεύματος», τόνισε η Γενική Πρόξενος της Γερμανίας, η οποία υπογράμμισε και τον ρόλο της εβραϊκής κοινότητας στην πορεία της Σχολής.
Υπενθύμισε ότι στην πρώτη δεκαετία λειτουργίας της τα εβραιόπουλα αποτελούσαν περίπου το 25% του μαθητικού πληθυσμού, ενώ στις αρχές του 20ού αιώνα το ποσοστό ξεπερνούσε το 50% και το σχολικό έτος 1915-1916 υπερέβαινε το 67%. Οι μεγάλες εβραϊκές οικογένειες της Θεσσαλονίκης – Αλλατίνι, Μοδιάνο, Μισραχή και άλλες – συμμετείχαν ενεργά στη διοίκηση και χρηματοδοτούσαν τη λειτουργία της Σχολής.
«Χωρίς τη δική τους συμβολή, η λειτουργία της πιθανότατα δεν θα ήταν καν δυνατή», επισήμανε.
Η κ. Φρανκ περιέγραψε επίσης τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της Γερμανικής Σχολής στα πρώτα της χρόνια. Από την ίδρυσή της έως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, διευθυντής της ήταν ο Άουγκουστ Σίγκμουντ, ο οποίος εισήγαγε τη διδασκαλία της εβραϊκής γλώσσας στη Σχολή και οργάνωνε υποτροφίες για παιδιά φτωχών εβραϊκών οικογενειών.
«Η Γερμανική Σχολή εκείνης της περιόδου είχε, επομένως, έναν έντονο γερμανοεβραϊκό χαρακτήρα και αντικατόπτριζε την ίδια την κοινωνική σύνθεση της Θεσσαλονίκης της εποχής», σημείωσε.
Ωστόσο, η πορεία αυτή ανατράπηκε δραματικά τη δεκαετία του 1930. Όπως επισήμανε η κ. Φρανκ, σε έκθεση του Γερμανικού Γενικού Προξενείου του 1933 αναφερόταν ότι πολλά εβραιόπουλα εγκατέλειπαν τη Γερμανική Σχολή και εγγράφονταν στο Γαλλικό Σχολείο, καθώς οι οικογένειές τους θεωρούσαν ότι τα παιδιά τους δεν θα μπορούσαν πλέον να σπουδάσουν στα γερμανικά πανεπιστήμια.
Το έγγραφο αποτύπωνε ήδη τις επιπτώσεις της ναζιστικής πολιτικής στην καθημερινότητα των εβραϊκών οικογενειών της Θεσσαλονίκης.
Στην κορύφωση της ομιλίας της, η Γενική Πρόξενος της Γερμανίας μίλησε για την ευθύνη της μνήμης, επισημαίνοντας ότι η αναμνηστική πλακέτα που τοποθετήθηκε στη Σχολή αποτελεί μόνο ένα πρώτο βήμα. «Η αλήθεια, όμως, απαιτεί να πούμε και κάτι ακόμη: Αυτή η εκδήλωση έπρεπε να είχε πραγματοποιηθεί εδώ και πολύ καιρό. Και δεν αρκεί».
Με ιδιαίτερη έμφαση υπογράμμισε ότι η υποχρέωση απέναντι στη μνήμη δεν εξαντλείται σε μια συμβολική πράξη. Επικαλέστηκε την πρώτη διάταξη του γερμανικού Συντάγματος: «Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι απαραβίαστη». Και συνέχισε:
«Μέρος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας είναι και το όνομα κάθε ανθρώπου. Αυτά τα παιδιά δεν είναι ανώνυμα. Δεν είναι αριθμοί. Αριθμούς τους χάραξαν αργότερα με τατουάζ στο Άουσβιτς, εφόσον δεν οδηγούνταν αμέσως στους θαλάμους αερίων».
Η κ. Φρανκ τόνισε ακόμη την ανάγκη, πέρα από την πλακέτα, να αναζητηθούν και να αναδειχθούν τα ονόματα όλων των Εβραίων μαθητών που φοίτησαν στη Γερμανική Σχολή. «Το να εντοπίσουμε τα ονόματα αυτών των παιδιών και να αναγνωρίσουμε δημόσια την καθοριστική συμβολή των εβραϊκών οικογενειών στην ύπαρξη και στην ίδια την ταυτότητα αυτής της Σχολής αποτελεί πρωτίστως δική μας υποχρέωση», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Στο ίδιο πνεύμα, υπενθύμισε την επίσκεψη του τότε Ομοσπονδιακού Προέδρου της Γερμανίας Γιοάχιμ Γκάουκ στους Λυγκιάδες Ιωαννίνων το 2014, τόπο ενός από τα πιο αποτρόπαια ναζιστικά εγκλήματα στην Ελλάδα, και επικαλέστηκε τα λόγια του: «Είναι οι φράσεις που δεν ειπώθηκαν και οι γνώσεις που δεν υπήρχαν, εκείνες που δημιουργούν μια δεύτερη ενοχή, καθώς εκτοπίζουν τα θύματα ακόμη και από την ίδια τη μνήμη».
Κλείνοντας, ευχαρίστησε ονομαστικά όλους όσοι συνέβαλαν στο να φωτιστεί η ιστορία των Εβραίων μαθητών και μαθητριών της Γερμανικής Σχολής.
Λίγο νωρίτερα, καλωσορίζοντας τους προσκεκλημένους στη σημερινή εκδήλωση, ο Διευθυντής της Γερμανικής Σχολής Θεσσαλονίκης, Τόμας Ρόις, σημείωσε πως η αναμνηστική πλακέτα αποτελεί σημάδι μνήμης και σεβασμού στους μαθητές που χάθηκαν.
«Αυτή (η πλακέτα) είναι για να μας θυμίζει τους Εβραίους μαθητές και τις μαθήτριες του σχολείου μας, που κατά τη διάρκεια της κατοχής της Θεσσαλονίκης έπεσαν θύματα διώξεων, βίας και πολέμου. Ο πόνος και η μοίρα τους δεν πρέπει να περάσουν στη λήθη. Αυτή η πλακέτα θέλουμε να είναι ένα σημάδι μνήμης και σεβασμού του σχολείου μας και ολόκληρης της σχολικής μας κοινότητας. Στους πρώην μαθητές μας ανήκει η τιμητική μας μνήμη», ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Ρόις, ο οποίος έκανε μαζί με την κ. Φρανκ τα αποκαλυπτήρια της πλάκας που τοποθετήθηκε στον χώρο της αίθουσας εκδηλώσεων της Γερμανικής Σχολής.
Λ. Σεφιχά: Αναπόσπαστο μέρος της συλλογικής μνήμης οι μικροϊστορίες των Εβραίων μαθητών της ΓΣΘ
Στη σημασία της ανάδειξης των ιστοριών των Εβραίων μαθητών της Γερμανικής Σχολής Θεσσαλονίκης, οι οποίοι υπήρξαν μέρος της πολυπολιτισμικής ταυτότητας της πόλης πριν εξοντωθούν στο Ολοκαύτωμα, αναφέρθηκε ο αντιπρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, Λάζαρος Σεφιχά, κατά την τελετή αποκαλυπτηρίων της αναμνηστικής πλακέτας.
Όπως σημείωσε, η εκδήλωση δεν αφορά μόνο την απόδοση τιμής στα θύματα, αλλά και την αποκατάσταση της παρουσίας τους στην ιστορική μνήμη της Θεσσαλονίκης, υπενθυμίζοντας ότι οι μαθητές αυτοί υπήρξαν ενεργό κομμάτι της σχολικής και κοινωνικής ζωής της πόλης.
«Βρισκόμαστε εδώ όχι μόνο για να θυμηθούμε μια κοινή ιστορία, αλλά και για να αναμετρηθούμε με τη βίαιη διακοπή της. Οι Εβραίοι μαθητές της Γερμανικής Σχολής Θεσσαλονίκης υπήρξαν μέρος αυτής της ιστορίας. Ήταν παιδιά της ίδιας πόλης, συμμαθητές, φίλοι, παιδιά οικογενειών που συμμετείχαν ενεργά στην οικονομική, κοινωνική και πνευματική ζωή της Θεσσαλονίκης. Η παρουσία τους στις σχολικές αίθουσες αποτελεί σήμερα μια ζωντανή μαρτυρία μιας κοινωνίας που το Ολοκαύτωμα επιχείρησε να αφανίσει», τόνισε, επισημαίνοντας πως η μνήμη τους δεν αφορά μόνο τις οικογένειές τους και την εβραϊκή κοινότητα.
«Αφορά ολόκληρη τη Θεσσαλονίκη και, ασφαλώς, και την ιστορία της Γερμανικής Σχολής», πρόσθεσε.
«Η σημερινή εκδήλωση αποτελεί μια πράξη διατήρησης της ιστορικής μνήμης αλλά και μια πράξη ευθύνης. Η διατήρηση της μνήμης είναι ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία αναγνωρίζει το παρελθόν της και μεταφέρει τη γνώση του στις επόμενες γενιές. Για την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης, οι μικροϊστορίες των Εβραίων μαθητών της Γερμανικής Σχολής αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της συλλογικής μνήμης. Η σημερινή εκδήλωση έχει ιδιαίτερη αξία, γιατί πραγματοποιείται σε έναν ιστορικό χώρο που υπήρξε σημαντικό μέρος της ζωής τους. Τους θυμόμαστε σήμερα με σεβασμό και, πάνω απ’ όλα, αναγνωρίζουμε το δικαίωμά τους να παραμένουν παρόντες στην ιστορία της Θεσσαλονίκης», υπογράμμισε, μεταξύ άλλων, ο κ. Σεφιχά, επισημαίνοντας πως «η καλύτερη απάντηση στη λήθη είναι η γνώση».
Η διδασκαλία του Ολοκαυτώματος στη ΓΣΘ και μία ιστορία βγαλμένη από το χρονοντούλαπο της Ιστορίας
Στη διδασκαλία του Ολοκαυτώματος στη Γερμανική Σχολή αναφέρθηκε στην ομιλία της η υπεύθυνη του Τομέα Ιστορίας του σχολείου, Μαρία Ανθοπούλου. «Η διδασκαλία του Ολοκαυτώματος αποτελεί μέρος του μαθήματος της Ιστορίας και συμπληρώνεται από μορφές μη τυπικής μάθησης, όπως εκπαιδευτικές δράσεις, επισκέψεις σε μουσεία και τόπους μνήμης», σημείωσε, επισημαίνοντας πως τα τελευταία χρόνια έχουν πραγματοποιηθεί στο σχολείο μια σειρά από δράσεις, όπως η συμμετοχή μαθητών και μαθητριών του σχολείου, το 2018/19, στο πρόγραμμα «Τα ονόματα πίσω από τους αριθμούς», ερευνώντας τις ιστορίες 86 Εβραίων που δολοφονήθηκαν στο Natzweiler-Struthof –οι μισοί από αυτούς κατάγονταν από τη Θεσσαλονίκη.
Άλλη μία σημαντική δράση είναι η συγκρότηση ερευνητικής Ομάδας Εργασίας, η οποία μελέτησε την ιστορία της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης και, ειδικότερα, την τύχη των Εβραίων μαθητών και μαθητριών της Γερμανικής Σχολής και η έρευνα οδήγησε στη δημιουργία του ντοκιμαντέρ «Μνήμη», που προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης.
Δράσεις, όπως οι παραπάνω, «δείχνουν ότι η μνήμη του Ολοκαυτώματος μπορεί να είναι ζωντανό κομμάτι της σχολικής ζωής: μέσα από τη διδασκαλία, την έρευνα, την ενεργό συμμετοχή και την επαφή με τους τόπους μνήμης», υπογράμμισε η κ. Ανθοπούλου, καλώντας στο βήμα τον Ανδρέα Ασσαέλ, ιστορικό ερευνητή και απόφοιτο της Γερμανικής Σχολής.
Ο κ. Ασσαέλ αναφέρθηκε στην ιστορία του πατέρα του, Josef Fred Assael, ο οποίος έφυγε από τη Γερμανική Σχολή ως μαθητής της Γ΄ Γυμνασίου και συνέχισε τις σπουδές του στο Γαλλικό Σχολείο. Εξηγώντας τους λόγους της μετακίνησης, μοιράστηκε -μεταξύ άλλων- την εξής ιστορία:
«Κατά την προπολεμική περίοδο, το ποσοστό των Εβραίων μαθητών στη Σχολή ήταν υψηλό. Λίγο πριν από την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, όμως, είχαν απομείνει στη Σχολή ελάχιστοι Εβραίοι μαθητές, μεταξύ των οποίων και τα τρία παιδιά της οικογένειας Assael (ο Josef και οι αδελφές του Janine Sarah και Lulu Rachel). Όταν ο Χίτλερ ανέλαβε την εξουσία, ο παππούς μου αποφάσισε να αποσύρει τα παιδιά του από τη Σχολή. Πήγε μαζί με τον πατέρα μου στο γραφείο του διευθυντή Huf […] “Παίρνω τον γιο μου από τη Σχολή, εξαιτίας όσων κάνει ο Χίτλερ στους Εβραίους στη Γερμανία”, είπε ο παππούς μου. Ο Huf κοίταξε επίμονα και απάντησε: “Μου πήρε τόσο καιρό για να μορφώσω έναν τόσο λαμπρό μαθητή, όπως ο γιος σου, και τώρα ο Χίτλερ μου τον παίρνει…”».
Η εκδήλωση, πέραν των ομιλιών, περιλάμβανε επίσης την προβολή αποσπάσματος του ντοκιμαντέρ «Μνήμη» και μουσικό ιντερμέδιο με το «Άσμα Ασμάτων» του Μίκη Θεοδωράκη.
Το «παρών» έδωσαν -μεταξύ άλλων- η επιζήσασα του Μπέργκεν-Μπέλζεν, Ρίνα Μπαρζιλάι-Ρεβάχ, η Γενική Πρόξενος της Γαλλίας και Διευθύντρια του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης, Σεσίλ Βαλκ και ο Διευθυντής του Γαλλικού Σχολείου Θεσσαλονίκης, Αλάν Αρντί, ο Επίτιμος Πρόξενος της Ισπανίας και μέλος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, Σαμ Ναχμίας, ο Αντιπρύτανης Διεθνούς Προβολής και Εξωστρέφειας του Πανεπιστημίου Μακεδονίας (ΠΑΜΑΚ), καθηγητής Σπύρος Λίτσας, ο Περιφερειακός Διευθυντής Εκπαίδευσης Κεντρικής Μακεδονίας. Αλέξανδρος Κόπτσης, ο Γενικός Διευθυντής της Εβραϊκής Κοινότητας Θεσσαλονίκης (ΙΚΘ), Βίκτωρ Ναρ, η Επιστημονική Υπεύθυνη του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Ξένια Ελευθερίου, άλλα στελέχη της Γερμανικής Σχολής και της γερμανικής διπλωματικής αποστολής στη Θεσσαλονίκη, μέλη της ΙΚΘ κ.ά.
