Υπήρξε μια εποχή που για να διαβάσει κανείς τον αλλόφωνου Τύπου της Θεσσαλονίκης χρειαζόταν περισσότερες από μία γλώσσες. Στα περίπτερα, στα βιβλιοπωλεία και στα αναγνωστήρια της πόλης κυκλοφορούσαν εφημερίδες και περιοδικά στα ελληνικά, τα οθωμανικά τουρκικά, τα ισπανοεβραϊκά, τα γαλλικά, τα αγγλικά, τα αρμενικά, τα βουλγαρικά και τα σερβικά, αποτυπώνοντας τη ζωή μιας πόλης που βρισκόταν στο σταυροδρόμι διαφορετικών κόσμων.
Η Θεσσαλονίκη δεν ήταν απλώς μια πολυγλωσσική πόλη. Ήταν ένας τόπος όπου οι γλώσσες συνυπήρχαν, οι κοινότητες διασταυρώνονταν και οι ιδέες περνούσαν πέρα από γεωγραφικά και πολιτισμικά σύνορα. Τη λιγότερο γνωστή αυτή πλευρά της ιστορίας της επιχειρεί να αναδείξει το διεθνές συνέδριο «Browsing Salonica: The city’s polyphonic press from the second half of the 19th century to the Interwar period», που θα γίνει στις 12 και 13 Νοεμβρίου 2026 στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Το συνέδριο διοργανώνεται από το ΑΠΘ σε συνεργασία με το διεθνές ερευνητικό δίκτυο Transfopress-CHCSC/Paris-Saclay και επικεντρώνεται στην ιστορία του πολυγλωσσικού Τύπου της Θεσσαλονίκης από τα μέσα του 19ου αιώνα έως τον Μεσοπόλεμο. Πρόκειται για μια περίοδο κατά την οποία η πόλη υπήρξε σημαντικό αστικό, εμπορικό και πνευματικό κέντρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και, αργότερα, του ελληνικού κράτους.
«Το συνέδριο έχει ως στόχο την ανάδειξη της ιστορίας του πολυγλώσσου, πολυπολιτισμικού τύπου της Θεσσαλονίκης», λέει στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο ιστορικός Νίκος Πίτσος, συνεργαζόμενος ερευνητής στο Κέντρο Πολιτιστικής Ιστορίας των Σύγχρονων Κοινωνιών του Πανεπιστημίου Versailles Saint-Quentin-en-Yvelines και μέλος της διευθύνουσας επιτροπής του Transfopress.
Όπως σημειώνει, η συγκεκριμένη ιστορική περίοδος παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αφού η Θεσσαλονίκη υπήρξε τόπος συνύπαρξης διαφορετικών γλωσσικών και θρησκευτικών κοινοτήτων. Η πολυφωνία αυτή αποτυπωνόταν και στον εκδοτικό κόσμο της πόλης. «Κατά τη διάρκεια του συνεδρίου θα παρουσιαστούν διάφορες εφημερίδες και περιοδικά που κυκλοφορούσαν σε διαφορετικές γλώσσες, ελληνικά, τουρκικά, οθωμανικά, γαλλικά, αγγλικά, ισπανοεβραϊκά, αρμένικα, βουλγαρικά ή σέρβικα», επισημαίνει.
Στόχος δεν είναι μόνο να καταγραφούν τα έντυπα και οι γλώσσες στις οποίες εκδίδονταν, αλλά να ανασυντεθεί μέσα από αυτά η κοινωνική και πολιτισμική ζωή της εποχής. «Η ιδέα είναι το συνέδριο να φωτίσει κατά κάποιο τρόπο την κοινωνική, πολιτική και πολιτισμική ζωή της εποχής στη Θεσσαλονίκη, να μελετήσει τις σχέσεις μεταξύ των διαφορετικών κοινοτήτων και επίσης να μελετήσει την κυκλοφορία των ιδεών σε ευρύτερο βαλκανικό και ευρωπαϊκό περιβάλλον», τονίζει ο ιστορικός.
Όταν οι εφημερίδες γεφύρωναν τις γλώσσες
Πέρα από την ιστορική καταγραφή, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα αφορά τον πραγματικό ρόλο του πολυγλωσσικού Τύπου στην καθημερινότητα της πόλης. Σε ποιον βαθμό οι εφημερίδες αντανακλούσαν την κοινωνική συνύπαρξη των διαφορετικών εθνοτικών και θρησκευτικών κοινοτήτων; Μπορούσαν να λειτουργήσουν ως κοινός τόπος επικοινωνίας σε μια κοινωνία όπου δεν μιλούσαν όλοι τις ίδιες γλώσσες;
Ο Νίκος Πίτσος εκτιμά ότι ο Τύπος δεν περιοριζόταν στην έκφραση των επιμέρους κοινοτήτων, αλλά συνέβαλλε και στην επικοινωνία μεταξύ τους. «Έχουμε να κάνουμε με μια πολυπολιτισμική κοινωνία. Και νομίζω ότι οι πολίτες δεν ήταν απαραίτητα όλοι πολύγλωσσοι. Και γι’ αυτόν τον λόγο, ο Τύπος, οι εφημερίδες, τα περιοδικά, που εκείνη την εποχή κυκλοφορούσαν στις διαφορετικές γλώσσες, επέτρεπαν στους πολίτες της Θεσσαλονίκης, που δεν μιλούσαν αναγκαστικά ή δεν κατανοούσαν υποχρεωτικά όλες τις γλώσσες που χρησιμοποιούνταν από τις κοινότητες της Θεσσαλονίκης εκείνη την εποχή, να επικοινωνούν κατά κάποιον τρόπο μεταξύ τους ή να έχουν μια ευρύτερη, σφαιρική γνώση των θεμάτων που απασχολούσαν την κάθε γλωσσική, θρησκευτική κοινότητα της Θεσσαλονίκης εκείνης της εποχής», αναφέρει.
Η λειτουργία αυτή έκανε τον πολυγλωσσικό Τύπο κάτι περισσότερο από ένα σύνολο παράλληλων εκδοτικών δραστηριοτήτων. Οι εφημερίδες διαμόρφωναν ένα ευρύτερο πεδίο πληροφόρησης, μέσα από το οποίο οι κάτοικοι μπορούσαν να έχουν εικόνα για όσα απασχολούσαν τις υπόλοιπες κοινότητες, ακόμη κι αν δεν γνώριζαν τις γλώσσες τους.
Από τη Θεσσαλονίκη σε ένα διεθνές δίκτυο έρευνας
Η μελέτη αυτού του εκδοτικού κόσμου εντάσσεται σε ένα ευρύτερο διεθνές ερευνητικό εγχείρημα. Το Transfopress ιδρύθηκε το 2012 με πρωτοβουλία ερευνητών του Κέντρου Πολιτιστικής Ιστορίας των Σύγχρονων Κοινωνιών του Πανεπιστημίου Versailles Saint-Quentin-en-Yvelines και σήμερα αριθμεί περίπου 100 μέλη από περισσότερες από 20 χώρες. Αντικείμενό του είναι η μελέτη του αλλόφωνου Τύπου, δηλαδή των εντύπων που εκδίδονται σε γλώσσα διαφορετική από την επίσημη ή αναγνωρισμένη γλώσσα μιας κοινωνίας.
Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα ευρύ πεδίο, που περιλαμβάνει εφημερίδες, ενημερωτικά δελτία και περιοδικά τα οποία συνδέονται συχνά με την εξορία, τη μετανάστευση, την εκπαίδευση ή τον τουρισμό. Μέσα από τη μελέτη τους, οι ερευνητές επιχειρούν να κατανοήσουν όχι μόνο την ιστορία του Τύπου, αλλά και τη διαμόρφωση εθνικών ταυτοτήτων και πολιτισμών.
Την Πέμπτη 12 Νοεμβρίου, στις 18:30, θα πραγματοποιηθεί στο Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης, στην αίθουσα Nehama, η εκδήλωση «Στα ίχνη του δικτύου Transfopress: μελέτη του αλλόφωνου Τύπου». Η ιδρύτρια του δικτύου Diana Cooper-Richet θα παρουσιάσει την ιστορία και τις σημερινές δραστηριότητές του, ο Νίκος Πίτσος θα μιλήσει για τον ελληνόφωνο Τύπο στη Γαλλία κατά τον 20ό αιώνα και η καθηγήτρια Ιστορίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Δέσποινα Προβάτα, για την παρουσία του γαλλόφωνου Τύπου στην Ελλάδα.
Τη συζήτηση θα συντονίσει η αν. καθηγήτρια στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και Μέσων Ενημέρωσης του Αριστοτελείου, Ζωή Βερβεροπούλου.
Οι ομιλίες θα πραγματοποιηθούν στα γαλλικά, με μετάφραση στα ελληνικά, ενώ η είσοδος θα είναι ελεύθερη.
Η συνάντηση αυτή, μαζί με το διήμερο συνέδριο στο ΑΠΘ, ανοίγει ένα παράθυρο σε μια Θεσσαλονίκη που δεν χωρά σε μία μόνο γλώσσα και σε μία ενιαία αφήγηση. Μια πόλη που η ιστορία της γράφτηκε μέσα από τη συνύπαρξη διαφορετικών κοινοτήτων, αλλά και μέσα από τις εφημερίδες που κατέγραψαν τις φωνές τους.
