Οι κλασικές αξίες δεν περνούν επειδή οι καιροί αλλάζουν. Στην επιφυλλίδα του Άγγελου Τερζάκη, «Ο θρίαμβος της αυθαιρεσίας», η συζήτηση για τους κλασικούς συνδέεται με την πνευματική εγρήγορση, τη μόρφωση και τη στάση του σύγχρονου ανθρώπου.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση στη ΔΕΘ — Δείτε το videoΈχει ειπωθεί με θυμοσοφική διάθεση πως κλασικοί λέγονται οι συγγραφείς για τους οποίους όλοι μιλάνε και κανένας δεν τους διαβάζει. Ο λόγος αυτός εκφράζει μια αλήθεια μόνο εν μέρει, όχι μόνο γιατί υπάρχουν κι εκείνοι που διαβάζουν τους κλασικούς, έστω κι αν είναι οι λιγότεροι, αλλά κυρίως επειδή η ανάγνωσή τους απαιτεί βαθύτερη πνευματική εγρήγορση και ωριμότητα. Δεν είναι η παλιοσύνη που έχει σκολάσει τους κλασικούς· είναι η δυσχέρεια του μέσου αναγνώστη να βγαίνει έξω από τα στενά πλαίσια της εποχής του. Ο σύγχρονος άνθρωπος πιστεύει συχνά πως έχει αποτινάξει τα παλιά και έχει λυτρωθεί από δεσμά και προλήψεις επειδή στρέφεται μόνο στα έργα του συρμού. Στην πραγματικότητα, αυτή η «απελευθέρωση» καταλήγει στη μεγαλύτερη υποδούλωση. Από τον ελεύθερο, υπερχρονικό αέρα περνάμε, χωρίς να το αντιληφθούμε, σε ένα χρυσωμένο κλουβί. Όλα τα βλέπουμε πια μέσα από τα κάγκελά του, μετράμε τα πάντα με βάση τις αποστάσεις από σίδερο σε σίδερο της φυλακής μας, κοιτάζουμε έναν κόσμο γεμάτο χαρακιές και το θέαμα γίνεται ασφυκτικό. Μας φαίνεται πως το καγκελωμένο αυτό τοπίο ανήκει στην ίδια την υφή του κόσμου.
Έργο της πνευματικής ηγεσίας —της σωστά νοούμενης και όχι της αγκυλωμένης— είναι να βοηθά τους ανθρώπους να επικοινωνούν με τους κλασικούς. Όχι για να μορφώνονται μόνο. Η μόρφωση, όπως γράφει ο Τερζάκης, είναι επίπλωση και διακόσμηση. Η επικοινωνία με τους κλασικούς σημαίνει πλάταιμα της ψυχής, βαθύτερη συνειδητοποίηση της αξίας του ανθρώπου και ευχέρεια να ζει και να αναπνέει μέσα στον χρόνο ολόκληρου του είδους του, όχι μόνο σε μία στιγμή του. Ο συγγραφέας θεωρεί δυστύχημα ότι το δώρο αυτό, ιδιαίτερα στην εποχή του, ελάχιστοι το συνειδητοποιούν. Καμία εποχή δεν στάθηκε τόσο ανόητα φουσκωμένη από τον εαυτό της, τόσο στενοκέφαλα αυτάρκης, καμία δεν σνόμπαρε τόσο πολύ τις προηγούμενες όσο η δική μας, κάτι που, όπως σημειώνει, δείχνει νεοπλουτική εποχή. Και το πιο αξιοθρήνητο: στην υπερφροσύνη αυτή οδηγεί μια ανεύθυνη πνευματική ηγεσία. Ένα μεγάλο ποσοστό από τους σύγχρονους, τους αυτοπροτεινόμενους ως πρωτοπόρους συγγραφείς και καλλιτέχνες, συμβουλεύει το κοινό να φορά παρωπίδες και να κοιτά μόνο το νεόκοπο και το εφήμερο. Η ζημιά που κάνει στην ανθρωπότητα μια ανάξια, ναρκισσευόμενη πνευματική ηγεσία δεν έχει, κατά τον Τερζάκη, μελετηθεί όσο θα έπρεπε. Ο ρόλος της είναι πιο ολέθριος, έστω και προς την αντίθετη κατεύθυνση, από εκείνον των αποστεωμένων δασκάλων του παλιού καιρού. Δεν προκαλεί μεγαλύτερο κακό ο σχολαστικισμός από την κουφότητα, ούτε η στενοκεφαλιά από την αναίδεια.
Από τα παραπάνω γίνεται φανερό πως όταν μιλά για πνευματική ηγεσία, ο Τερζάκης παίρνει την έννοια στην πλατύτερη εκδοχή της. Όχι μόνο ο τυπικά διορισμένος, αλλά κάθε άνθρωπος που σηκώνεται και παίρνει πνευματικές πρωτοβουλίες με το όπλο κάποιου έργου στα χέρια του, γίνεται από τα πράγματα πνευματική ηγεσία: καλή ή κακή, άξια ή ανάξια, σοβαρή ή γελοία. Η κίνηση του ενός γίνεται παράδειγμα, προτροπή και εστία επηρεασμού για τους άλλους. Σε αυτή την περιοχή δεν υπάρχει άλλη κύρωση από την κρίση της κοινής γνώμης. Κι αν η κοινή γνώμη είναι ανώριμη, αχειραφέτητη και υπανάπτυκτη, τότε δημιουργείται φαύλος κύκλος: ο ανάξιος αποστραβώνει τους αγράμματους και οι αγράμματοι επιβραβεύουν τον ανάξιο. Ο άνθρωπος, γράφει, έχει πλαστεί ως ον εξ ορισμού υπεύθυνο· ακόμα και τον Δεκάλογο πρέπει μόνος του να τον συντάξει.
Πώς αντιλαμβάνεται ο καιρός μας τον προοδευτισμό; Αν κρίνει κανείς από τις προθέσεις, θα δει πόσο φυσικά προκύπτουν τα αποτελέσματα. Πρόθεση: να ευθυγραμμιστούν, να υποταχτούν και να χρησιμοποιηθούν τα πάντα. Αποτέλεσμα: καθεστώτα ολοκληρωτικά, απολυταρχικά, φιμωτικά, εξανδραποδιστικά, άναυδα μπροστά στο δόγμα της αυθεντίας. Παντού όπου κοιτά κανείς στην εποχή μας βλέπει το κακό να διορθώνεται με το χειρότερο. Το χειρότερο, βέβαια, δεν κρίνεται μόνο ποιοτικά, αλλά και σε σχέση με τις επαγγελίες του και με την αυξημένη ιστορική του ευθύνη, επειδή έρχεται ύστερα. Έρχεται ύστερα από τις κλασικές αξίες ο μοντερνισμός. Να έχει άραγε υποπτευθεί ότι είναι υποχρεωμένος να δημιουργήσει ακόμη στερεότερες κλασικές αξίες; Και πώς θα τις δημιουργήσει με δόγμα, πίστη, μέτρο και το εφήμερο; Την πίστη διά της απιστίας;
*Επιφυλλίδα του Άγγελου Τερζάκη, που έφερε τον τίτλο Ο θρίαμβος της αυθαιρεσίας και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα Το Βήμα την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου 1970.
Τερζάκης στα καλύτερά του· δε θα διαφωνήσετε, πιστεύω.
Ο λόγος που με ώθησε στην αναδημοσίευση του έξοχου —και αφάνταστα επίκαιρου— κειμένου του είναι η βαθιά, ουσιώδης εννοιολογική συνάφειά του με το Γράμμα σε πρωτοετή του Φάνη Κακριδή, στο οποίο αφιερώσαμε ένα από τα χθεσινά δημοσιεύματά μας (διαβάστε ολόκληρη την επιστολή του, αξίζει πραγματικά τον κόπο).
Σου έγραψα σχολαστικά, άχρωμα, σχεδόν παλιομοδίτικα ομολογεί στο τέλος ο Κακριδής, φοβούμενος ίσως μήπως θεωρηθεί κι αυτός ένας από τους αποστεωμένους δασκάλους του παλιού καιρού, φορέας σχολαστικισμού και αναχρονιστικών αντιλήψεων — και όχι υπέρμαχος των κλασικών, των απαράγραπτων αξιών, όπως προφανώς θα το επιθυμούσε.
Σπεύδει ωστόσο —και εδώ είναι η όλη ουσία— να προσθέσει τολμηρά: Όμως τα μοντέρνα, τα παρδαλά και τα μεγαλόπνοα τα ακούς στο κάθε σταυροδρόμι.
Και ο Τερζάκης, με λόγο καθάριο, υπερθεματίζει: Έρχεται ύστερα από τις κλασικές αξίες ο μοντερνισμός. Να το έχει υποπτευθεί άραγε πως είναι υποχρεωμένος να δημιουργήσει ακόμα στερεότερες κλασικές αξίες;
Πηγή περιεχομένου: in.gr
