Το σκάκι απαιτεί πρόβλεψη, ανάλυση και γρήγορες αποφάσεις, γι’ αυτό και εδώ και χρόνια συνδέεται με τη νοημοσύνη. Όμως το ότι οι καλοί σκακιστές τα πηγαίνουν καλύτερα σε ορισμένα γνωστικά τεστ δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το παιχνίδι τούς έκανε πιο έξυπνους.
Για να παίξει κανείς καλά σκάκι, δεν αρκεί να γνωρίζει τους κανόνες. Πρέπει να υπολογίζει τις πιθανές κινήσεις του αντιπάλου, να εξετάζει διαφορετικά σενάρια και τις συνέπειές τους, να αξιολογεί διαρκώς τη θέση του και στο τέλος να επιλέγει την καλύτερη κίνηση.
Σκάκι και νοημοσύνη: Τι γνωρίζουμε μέχρι σήμερα
Μεγάλη μετα-ανάλυση έδειξε ότι η ικανότητα στο σκάκι έχει μέτρια συσχέτιση με ορισμένες γνωστικές δεξιότητες, όπως η ρευστή συλλογιστική, η βραχυπρόθεσμη μνήμη και η αριθμητική ικανότητα. Με απλά λόγια, όσοι παίζουν καλύτερα σκάκι τείνουν να έχουν και καλύτερες επιδόσεις σε συγκεκριμένα γνωστικά τεστ.
Υπάρχει, ωστόσο, ένα βασικό ερώτημα: τι προηγείται;
Είναι πιθανό το σκάκι να ενισχύει ορισμένες νοητικές δεξιότητες. Το ίδιο πιθανό είναι και το αντίστροφο, δηλαδή άνθρωποι με ισχυρότερες γνωστικές ικανότητες να μαθαίνουν ευκολότερα και να εξελίσσονται περισσότερο στο παιχνίδι.
Γι’ αυτό οι επιστήμονες δεν μπορούν να συμπεράνουν από αυτές τις συσχετίσεις ότι το σκάκι ανεβάζει τη νοημοσύνη ή το IQ.
Μπορεί η εκμάθηση σκακιού να βελτιώσει άλλες δεξιότητες;
Για να δώσουν απάντηση σε αυτό το ερώτημα, ερευνητές έχουν κάνει μελέτες στις οποίες παιδιά παρακολουθούν συστηματικά μαθήματα σκακιού και στη συνέχεια αξιολογούνται σε γνωστικές δεξιότητες και σχολικές επιδόσεις.
Μετα-ανάλυση 24 τέτοιων μελετών κατέγραψε ορισμένα οφέλη, κυρίως στα μαθηματικά. Ωστόσο, σύμφωνα με τους ερευνητές, οι μελέτες είχαν σημαντικούς μεθοδολογικούς περιορισμούς, κάτι που δυσκολεύει να φανεί πόσο από το όφελος οφείλεται πραγματικά στο σκάκι και πόσο σε άλλους παράγοντες.
Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν ισχυρές αποδείξεις ότι το σκάκι μάς κάνει γενικά πιο έξυπνους ή ότι αυξάνει το IQ.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι το παιχνίδι δεν έχει γνωστική αξία.
Τι γυμνάζει πραγματικά το σκάκι;
Κάθε παρτίδα μάς υποχρεώνει να εξασκούμε ξανά και ξανά συγκεκριμένες δεξιότητες.
Χρειάζεται να προσέχουμε λεπτομέρειες, να συγκρατούμε πληροφορίες, να σκεφτόμαστε αρκετές πιθανές εκβάσεις και να παίρνουμε αποφάσεις χωρίς να ξέρουμε με βεβαιότητα τι θα κάνει ο αντίπαλος.
Παράλληλα, μια κίνηση που έμοιαζε σωστή πριν από λίγα λεπτά μπορεί να χάσει τη σημασία της μόλις αλλάξει η θέση στη σκακιέρα. Αυτό απαιτεί γνωστική ευελιξία: την ικανότητα να εγκαταλείπουμε ένα σχέδιο όταν αλλάζουν οι συνθήκες και να προσαρμοζόμαστε στα νέα δεδομένα.
Το παιχνίδι μάς φέρνει επίσης διαρκώς αντιμέτωπους με τα λάθη μας. Μια βιαστική απόφαση μπορεί να στοιχίσει μια παρτίδα, ενώ η υπερβολική αυτοπεποίθηση μετά από ένα λάθος του αντιπάλου μπορεί να οδηγήσει σε δικό μας σφάλμα.
Το μυαλό σκέφτεται πριν ενεργήσει
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του σκακιού είναι ότι κάθε επιλογή έχει συνέπειες. Δεν αρκεί να αναρωτηθούμε τι κερδίζω με αυτή την κίνηση; Χρειάζεται ταυτόχρονα να σκεφτούμε τι αφήνουμε απροστάτευτο ή ποια δυνατότητα δίνουμε στον αντίπαλο.
Με αυτή την έννοια, το σκάκι είναι συνεχής άσκηση στη λήψη αποφάσεων υπό αβεβαιότητα. Ο παίκτης πρέπει να συγκρίνει διαφορετικές επιλογές, να ζυγίζει πιθανότητες και να αποδέχεται ότι ακόμη και η καλύτερη απόφαση δεν εγγυάται πάντα το επιθυμητό αποτέλεσμα.
Παράλληλα, μαθαίνει ότι ένα καλό σχέδιο δεν είναι απαραίτητα άκαμπτο. Η ικανότητα να αλλάζουμε στρατηγική όταν αλλάζουν οι συνθήκες είναι βασικό κομμάτι του παιχνιδιού.
Άρα, μας κάνει το σκάκι πιο έξυπνους;
Η επιστημονική απάντηση μέχρι τώρα είναι: δεν μπορούμε να το πούμε με βεβαιότητα.
Η καλή επίδοση στο σκάκι συνδέεται με γνωστικές ικανότητες όπως η συλλογιστική, η μνήμη και η αριθμητική ικανότητα, ενώ η εκμάθησή του μπορεί να σχετίζεται με ορισμένα οφέλη, κυρίως σε επιμέρους ακαδημαϊκές δεξιότητες. Όμως δεν υπάρχουν αρκετά ισχυρά στοιχεία ότι αυτά τα οφέλη μεταφέρονται συνολικά στη γενική νοημοσύνη.
Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο κέρδος από το σκάκι να μην είναι ότι ανεβάζει το IQ. Είναι ότι μας βάζει ξανά και ξανά να συγκεντρωνόμαστε, να προβλέπουμε, να αξιολογούμε, να κάνουμε λάθη και να προσαρμοζόμαστε. Και αυτό από μόνο του είναι μια απαιτητική άσκηση για το μυαλό.
