Οι παραλίες στην Ελλάδα δεν είναι «ιδιωτικές», και αυτό είναι μόνο ένα από τα δέκα βασικά στοιχεία που ξεκαθαρίζει μελέτη της DTK για τη διαχείριση της ακτής. Το νομοθετικό πλαίσιο για τον αιγιαλό και την παραλία είναι αυστηρό, με κανόνες για πρόσβαση, χρήσεις, παραχωρήσεις και προστασία.
Την αποκωδικοποίηση και παρουσίαση των δέκα πραγμάτων για τη διαχείριση της ακτής που πρέπει να γνωρίζουμε κάνει η μελέτη με τίτλο: «Το νομοθετικό πλαίσιο για την αξιοποίηση, διαχείριση και προστασία παραθαλάσσιων χώρων, αιγιαλού και παραλίας», της νομικής εταιρείας DTK, με συγγραφείς τους δικηγόρους, ειδικούς στο Δίκαιο Περιβάλλοντος, Πολεοδομίας και Χωροταξίας, δρ Κωνσταντίνο Καρατσώλη, Μαριάννα Ξαφουγιάννη, Ελευθερία Βολάκη, Ειρήνη Τσιάντη, Ιφιγένεια Τσακαλογιάννη.
(ΦΩΤΟ: Οι δικηγόροι, συγγραφείς της μελέτης για τη διαχείριση των ακτών (από αριστερά) Δρ. Κωνσταντίνος Καρατσώλης, Μαριάννα Ξαφουγιάννη, Ελευθερία Βολάκη, Ειρήνη Τσιάντη, Ιφιγένεια Τσακαλογιάννη. Πηγή: DTK)
Οι πολίτες, όταν αποκτούν πρόσβαση στην πληροφορία, ανταποκρίνονται και γίνονται καθοριστικός παράγοντας για την προστασία της ελληνικής ακτογραμμής, τονίζει η μελέτη. Η έκταση αυτή περιλαμβάνει κόλπους, ακρωτήρια και χερσονήσους στο ηπειρωτικό τμήμα, αλλά και περίπου 6.000 νησιά και νησίδες, ενώ η ακτογραμμή ξεχωρίζει διεθνώς τόσο για το μήκος όσο και για την ποιότητά της.
Την ίδια στιγμή, η ακτογραμμή λειτουργεί ως κινητήριος δύναμη του τουρισμού, που είναι βασικός πυλώνας της οικονομίας, με άμεση και έμμεση συμβολή περίπου στο 1/3 του ΑΕΠ της χώρας. Η μελέτη επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν «ιδιωτικές παραλίες» στην Ελλάδα, ότι απαγορεύονται σχεδόν όλες οι δραστηριότητες και η δόμηση, όπως επίσης και όλα τα οχήματα στις ακτές, ενώ ισχύουν αυστηρά όρια για φωτορύπανση και ηχορύπανση.
Τα βασικά ζητήματα που αναδεικνύονται αφορούν την ελεύθερη πρόσβαση των πολιτών στην παραλία και τον χαρακτήρα της ως δημόσιου αγαθού, τη διαχείριση των παραχωρήσεων σε ιδιώτες και τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της ιδιωτικής δραστηριότητας, αλλά και το κατά πόσο η εμπορική αξιοποίηση της ακτής συμβαδίζει με την προστασία του οικοσυστήματος.
Η μελέτη σημειώνει ακόμη ότι το MyCoast έδειξε στην πράξη τον ρόλο της ενημέρωσης και της συμμετοχής των πολιτών. Από τον πρώτο χρόνο λειτουργίας του, μέσα στο 2024, δέχθηκε 41.737 καταγγελίες, ενώ ο κρατικός μηχανισμός ολοκλήρωσε τον έλεγχο περίπου στο ένα τρίτο αυτών.
Η συστηματική εφαρμογή του νόμου είχε και οικονομικό αποτύπωμα, αφού από τις καταγγελίες που ελέγχθηκαν επιβλήθηκαν πρόστιμα που ξεπέρασαν τα 1.150.000 ευρώ. Στην Ελλάδα, όπως επισημαίνει η μελέτη, η 12η μεγαλύτερη ακτογραμμή στον κόσμο φτάνει τα 13.676 χιλιόμετρα, είναι σχεδόν διπλάσια από της Ιταλίας, της Βραζιλίας, της Τουρκίας ή της Ινδίας και έχει περισσότερα χιλιόμετρα από την ευθεία απόσταση Αθήνας-Μπουένος Άιρες.
Την ίδια ώρα, η χώρα κατέχει το 15% των βραβευμένων ακτών διεθνώς ανάμεσα σε 52 χώρες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα της «Γαλάζιας Σημαίας», ενώ η μελέτη των ειδικών νομικών της DTK παραθέτει τα δέκα βασικά σημεία που πρέπει να γνωρίζουν οι πολίτες:
1. Αιγιαλός και παραλία (ορισμοί)
Έχουμε πολλές λέξεις για να περιγράψουμε το κομμάτι της ξηράς όπου τελειώνει η θάλασσα. Αιγιαλός, παραλία, ακτή, ακρογιαλιά – στην καθημερινή χρήση τα λέμε συχνά χωρίς διάκριση. Για τον νόμο, όμως, οι δύο βασικές έννοιες, αιγιαλός και παραλία, δεν ταυτίζονται.
● Αιγιαλός είναι η ζώνη που βρέχεται από τη θάλασσα, δηλαδή η λωρίδα που καλύπτουν οι μεγαλύτερες και συνήθεις αναβάσεις των κυμάτων.
● Παραλία είναι η ζώνη που ξεκινά αμέσως μετά, εκεί όπου συνήθως απλώνεται η πετσέτα ή υπάρχουν ξαπλώστρες και ομπρέλες. Εκτείνεται έως 50 μέτρα από το όριο του αιγιαλού.
2. Δεν υπάρχουν «ιδιωτικές παραλίες» στην Ελλάδα
Ο αιγιαλός και η παραλία δεν πωλούνται ποτέ. Δεν αγοράζονται, δεν μεταβιβάζονται, δεν περνούν σε ιδιωτική κυριότητα και δεν μπορούν να γίνουν κτήμα κανενός. Το κράτος διατηρεί μόνιμα την κυριότητα του αιγιαλού και της παραλίας και μπορεί μόνο να παραχωρήσει προσωρινό δικαίωμα χρήσης, με αυστηρή διάρκεια, όρια και όρους, σε ιδιώτες για συγκεκριμένους λόγους, όπως εθνικούς, βιομηχανικούς ή τουριστικούς. Ο νόμος αντιμετωπίζει την ακτή ως κοινόχρηστο αγαθό που πρέπει να μένει διαθέσιμο για όλους.
3. Τουλάχιστον το 50% της παραλίας πρέπει να είναι ελεύθερο
Η εικόνα μιας παραλίας που καλύπτεται ολόκληρη από ομπρέλες και ξαπλώστρες δεν προβλέπεται από τον νόμο. Τουλάχιστον το 50% κάθε παραλίας πρέπει να παραμένει ελεύθερο και προσβάσιμο σε όλους. Ακόμη και όταν το κράτος δίνει άδεια σε επιχειρήσεις για ξαπλώστρες, ομπρέλες ή άλλες δραστηριότητες, δεν μπορεί να επιτρέψει χρήση πάνω από το μισό της ακτής. Η λογική είναι πως, ως κοινόχρηστο αγαθό, η παραλία πρέπει να παραμένει ουσιαστικά διαθέσιμη και σε όσους δεν θέλουν ή δεν μπορούν να πληρώσουν.
Γι’ αυτό και η περίφραξη του αιγιαλού ή της παραλίας δεν επιτρέπεται κατά κανόνα. Δεν μπορεί δηλαδή κάποιος να βάλει φράχτες, μόνιμα εμπόδια, κάγκελα ή άλλες κατασκευές που εμποδίζουν ή αποθαρρύνουν την ελεύθερη διέλευση του κοινού. Αν και υπάρχουν εξαιρέσεις, όπου βλέπουμε πύλη, security ή ελεγχόμενη είσοδο που παρεμποδίζει την πρόσβαση σε μια παραλία -και όχι μόνο σε ξενοδοχείο ή εστιατόριο-, υπάρχει σοβαρός λόγος να εξεταστεί αν η κατάσταση είναι σύννομη.
4. Οι παραλίες πρέπει να έχουν ελεύθερη πρόσβαση στη θάλασσα για όλους
Ακόμη κι όταν σε μια παραλία έχουν δοθεί άδειες σε επιχειρήσεις, η πρόσβαση του κοινού στη θάλασσα πρέπει να παραμένει ανεμπόδιστη.
● Η κάθετη πρόσβαση, από τον δρόμο προς τη θάλασσα, διασφαλίζεται με τον γενικό κανόνα ότι ανάμεσα σε δύο διαφορετικές επιχειρήσεις πρέπει να υπάρχει ελεύθερος διάδρομος πλάτους τουλάχιστον 6 μέτρων, που μειώνεται στα 3 μέτρα όταν οι προσόψεις των όμορων ακινήτων προς τη θάλασσα είναι μικρότερες των 20 μέτρων. Αυτό σημαίνει ότι δύο συνεχόμενα beach bars δεν μπορούν να κολλάνε το ένα πάνω στο άλλο, αφήνοντας την αίσθηση ότι ολόκληρη η ακτή λειτουργεί σαν ενιαίος ιδιωτικός χώρος. Πρέπει να υπάρχουν εμφανή, ανοιχτά περάσματα.
● Η οριζόντια πρόσβαση, κατά μήκος της θάλασσας, διασφαλίζεται με ελεύθερη ζώνη πλάτους τεσσάρων μέτρων από το φυσικό σημείο όπου η θάλασσα συναντά συνήθως τη στεριά. Δηλαδή, οι ξαπλώστρες, οι ομπρέλες και τα τραπεζοκαθίσματα δεν μπορούν να φτάνουν μέχρι εκεί όπου σκάει το κύμα.
5. Στις παραλίες απαγορεύονται σχεδόν όλες οι δραστηριότητες και η δόμηση
Όταν μια επιχείρηση παίρνει άδεια δραστηριοποίησης σε μια ακτή, η άδεια αφορά απλή χρήση της παραλίας και όχι οικοδομική εκμετάλλευση.
Τυπικά, αυτό περιλαμβάνει αντικείμενα και εγκαταστάσεις που μπορούν να τοποθετηθούν και να απομακρυνθούν χωρίς να αλλάζουν μόνιμα τη μορφή της ακτής, όπως:
● ομπρέλες και ξαπλώστρες,
● κινητά τραπεζοκαθίσματα,
● ξύλινα ή προσωρινά δάπεδα περιορισμένης έκτασης,
● αποδυτήρια, ντους ή βοηθητικές εγκαταστάσεις ελαφριάς μορφής,
● ναυαγοσωστικό εξοπλισμό,
● και, σε ορισμένες περιπτώσεις, κινητές καντίνες ή προσωρινές υποστηρικτικές κατασκευές, εφόσον διαθέτουν τις απαιτούμενες άδειες και δεν θεωρούνται μόνιμη δόμηση.
Αυτό που δεν επιτρέπεται είναι η δημιουργία μόνιμων κατασκευών πάνω στον αιγιαλό: τσιμεντένιες βάσεις, μόνιμα κτίσματα, κλειστές αίθουσες, περιτοιχίσεις, βαριές εγκαταστάσεις ή έργα που αλλοιώνουν μόνιμα το τοπίο και δυσκολεύουν την κοινή χρήση της παραλίας.
Όσο πιο μόνιμη μοιάζει, λοιπόν, μια εγκατάσταση πάνω στον αιγιαλό, τόσο περισσότερο αξίζει να αναρωτηθεί κανείς αν επιτρέπεται να βρίσκεται εκεί.
6. Οι πολύ μικρές παραλίες εμπίπτουν σε αυστηρότερες ρυθμίσεις
Κατά κανόνα, όταν το πλάτος ή το μήκος ενός τμήματος παραλίας είναι μικρότερο από 4 μέτρα ή όταν το συνολικό εμβαδόν της παραλίας είναι μικρότερο από 150 τετραγωνικά μέτρα, δεν επιτρέπεται η παραχώρησή της. Δηλαδή, αν μια ακτή είναι τόσο μικρή ώστε λίγες σειρές από ομπρέλες αρκούν για να την καταλάβουν σχεδόν ολόκληρη, ο νόμος προτιμά να μη δοθεί καθόλου για εκμετάλλευση.
Βέβαια, υπάρχουν εξαιρέσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις, κυρίως για όμορα ξενοδοχεία, μπορεί να επιτραπεί παραχώρηση και σε μικρότερες εκτάσεις. Αυτό σημαίνει ότι η παρουσία ξαπλωστρών σε μια μικρή παραλία δεν είναι αυτόματα παράνομη, αλλά είναι μια περίπτωση όπου ο πολίτης έχει κάθε λόγο να ελέγξει αν τηρούνται όλες οι πρόσθετες προϋποθέσεις.
7. Κάποιες παραλίες, με μεγάλη περιβαλλοντική σημασία, προστατεύονται ακόμα περισσότερο από άλλες
Ο νόμος του 2024 για τις παραλίες δημιουργεί δύο ειδικές κατηγορίες: πρώτον, τους προστατευόμενους αιγιαλούς και τις προστατευόμενες παραλίες και δεύτερον, τους αιγιαλούς και τις παραλίες υψηλής προστασίας, γνωστές και ως «απάτητες παραλίες».
Ως προστατευόμενοι χαρακτηρίζονται αιγιαλοί και παραλίες που βρίσκονται εντός περιοχών του δικτύου Natura 2000 και έχουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που χρειάζονται προστασία ή διατήρηση. Εκεί επιτρέπεται παραχώρηση σε ιδιώτες, αλλά με αυστηρότερους όρους: η κάλυψη με ομπρέλες, ξαπλώστρες και τραπεζοκαθίσματα δεν μπορεί να υπερβαίνει το 30% της παραχωρούμενης έκτασης, δηλαδή λιγότερο από ό,τι ισχύει στις συμβατικές παραλίες.
Ως υψηλής προστασίας χαρακτηρίζονται αιγιαλοί και παραλίες ακόμη πιο ιδιαίτερης αισθητικής, γεωμορφολογικής ή οικολογικής αξίας, οι οποίες έχουν οριστεί με υπουργική απόφαση και καταγράφονται σε ειδικό παράρτημα. Εκεί ο νόμος είναι πολύ πιο αυστηρός: απαγορεύονται ομπρέλες, ξαπλώστρες, τραπεζοκαθίσματα, καντίνες, θαλάσσια σπορ, αναπαραγωγή μουσικής, ακόμη και με απλό bluetooth ηχείο, φωτισμός μετά τη δύση του ηλίου, μηχανοκίνητα οχήματα, αλλά και εκδηλώσεις με περισσότερους από δέκα ανθρώπους. Εξαιρούνται μόνο τρεις περιπτώσεις: έργα εθνικής άμυνας, μέτρα για την αντιμετώπιση κάποιας έκτακτης ανάγκης και έργα αποκατάστασης του φυσικού περιβάλλοντος. Τίποτε άλλο δεν μπαίνει στη λίστα εξαιρέσεων. Ο αριθμός των «απάτητων παραλιών» αυξάνεται, αφού ξεκίνησε από 198 όταν θεσπίστηκε για πρώτη φορά το 2024 και σήμερα έχει φτάσει τις 251.
8. Στις παραλίες υπάρχουν αυστηρά όρια φωτορύπανσης και ηχορύπανσης
Για τη μουσική και τον ήχο, ο νόμος ορίζει συγκεκριμένα αριθμητικά όρια που ισχύουν για κάθε επιχείρηση, είτε πρόκειται για μεγάλο beach bar είτε για μικρή επιχείρηση με λίγες ξαπλώστρες. Αν η επιχείρηση συνορεύει με οικιστική περιοχή, η στάθμη θορύβου δεν μπορεί να υπερβαίνει τα 50 decibel σε οποιοδήποτε σημείο της παραχωρούμενης επιφάνειας. Στις υπόλοιπες περιπτώσεις, δηλαδή σε παραλίες που δεν γειτνιάζουν άμεσα με κατοικημένες περιοχές, το όριο ανεβαίνει στα 80 decibel. Στις απάτητες παραλίες, κάθε αναπαραγωγή μουσικής απαγορεύεται.
Για τον φωτισμό, το πλαίσιο είναι ποιοτικό και όχι ποσοτικό: επιτρέπεται μόνο χαμηλός και περιορισμένος φωτισμός στο απολύτως αναγκαίο μέτρο για λόγους ασφάλειας και μόνο στον βαθμό που δεν αλλοιώνεται η σχέση με τη φύση. Στις απάτητες παραλίες, και πάλι, η απαγόρευση είναι απόλυτη, καθώς ο φωτισμός μετά τη δύση του ηλίου δεν επιτρέπεται καθόλου.
9. Στις παραλίες απαγορεύονται όλα τα οχήματα
Η μόνη κατηγορία κινητού οχήματος που ο νόμος επιτρέπει ρητά στον χώρο μιας παραλίας είναι το αυτοκινούμενο ή ρυμουλκούμενο τροχήλατο αναψυκτήριο, δηλαδή η καντίνα. Και εδώ η παρουσία του συνοδεύεται από πολύ συγκεκριμένους όρους: ο μέγιστος χώρος που μπορεί να καταλαμβάνει είναι 15 τετραγωνικά μέτρα, πρέπει να τηρείται ελάχιστη απόσταση 100 μέτρων από τυχόν εγκατεστημένες επιχειρήσεις, όπως ξενοδοχεία και κέντρα αναψυχής, αλλά και μεταξύ των ίδιων των αναψυκτηρίων, ενώ απαιτείται και κατάλληλη άδεια λειτουργίας. Η φυσική παρουσία ενός οχήματος στην παραλία δεν αρκεί από μόνη της για να νομιμοποιήσει τη λειτουργία του. Στις απάτητες παραλίες, η παρουσία μηχανοκίνητων οχημάτων απαγορεύεται ρητά.
Κάθε επιχείρηση που δραστηριοποιείται στην παραλία δεν επιτρέπεται να επιφέρει καμία μεταβολή στη μορφολογία της ακτής, πέρα από το κοσκίνισμα για τον καθαρισμό της άμμου. Η χρήση μεγάλων οχημάτων για ισοπέδωση, διαμόρφωση ή μεταφορά εξοπλισμού εμπίπτει άμεσα σε αυτή την απαγόρευση και, αν προκαλεί σημαντική γεωμορφολογική βλάβη, η ποινική ευθύνη φτάνει σε φυλάκιση τουλάχιστον δύο ετών. Πρόκειται για κανόνα που, αν εφαρμοζόταν με συνέπεια, θα άλλαζε σημαντικά την εικόνα σε πολλές ελληνικές παραλίες κάθε Μάιο, όταν οι επιχειρήσεις ετοιμάζονται για τη σεζόν.
10. Επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε παραλίες οφείλουν να έχουν εμφανές το QR code του app καταγγελιών MyCoast
Κάθε νόμιμη παραχώρηση αιγιαλού ή παραλίας πρέπει να καταχωρείται στην ηλεκτρονική πλατφόρμα MyCoast. Κάθε επιχείρηση οφείλει επίσης να αναρτά σε εμφανές σημείο πινακίδα με QR code, ώστε ο πολίτης να μπορεί, με ένα σκανάρισμα από το κινητό, να ελέγχει τι ισχύει για το συγκεκριμένο κομμάτι ακτής. Αν κάτι από όσα δει δεν συμφωνεί με την εικόνα που έχει μπροστά του, μπορεί να υποβάλει καταγγελία επί τόπου μέσω της ίδιας εφαρμογής. Αν η πινακίδα με το QR code λείπει ή δεν πληροί τις προδιαγραφές, προβλέπεται πρόστιμο 1.000 ευρώ.
Το MyCoast έδειξε στην πράξη ότι η ενημέρωση των πολιτών έχει άμεσο αντίκτυπο στην προστασία των ακτών. Μέσα στο 2024 δέχθηκε 41.737 καταγγελίες, ενώ ο έλεγχος ολοκληρώθηκε περίπου στο ένα τρίτο αυτών. Από τις καταγγελίες που ελέγχθηκαν επιβλήθηκαν πρόστιμα που ξεπέρασαν τα 1.150.000 ευρώ.
Ο Ηλίας Παλιαλέξης υπογράφει την αναφορά που συνοδεύει το θέμα.
