Η επιστροφή στην απασχόληση σε μεγαλύτερη ηλικία, γνωστή και ως ανασυνταξιοδότηση ή απασχόληση γέφυρα, γίνεται ολοένα συχνότερη. Όπως τονίζει στο Αθηναϊκό -Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο Δρ Παναγιώτης Β. Τσακλής, Καθηγητής ErgoMechLab – ΣΕΦΑΑΔ ΤΕΦΑΑ στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και Assoc Dept of Molecular Medicine and Surgery Karolinska Institute, Sweden, όλο και περισσότεροι ηλικιωμένοι επιλέγουν ή αναγκάζονται να επιστρέψουν στην αγορά εργασίας μετά τη συνταξιοδότηση.
(Η φωτογραφία, στην οποία απεικονίζεται ο ίδιος, είναι του κ. Τσακλή και παραχωρήθηκε για χρήση )
Η τάση αυτή συνδέεται με τις μεταβαλλόμενες οικονομικές συνθήκες, τις νέες ευκαιρίες απασχόλησης, αλλά και τις ψυχολογικές και κοινωνικές ανάγκες που συνοδεύουν τη γήρανση. Για κάποιους, η επιστροφή στην εργασία δίνει ξανά αίσθηση σκοπού, κοινωνικής επαφής και πνευματικής διέγερσης, ενώ για άλλους είναι μια αναγκαία απάντηση στην οικονομική ανασφάλεια και στο αυξανόμενο κόστος ζωής. Παράλληλα, ο ίδιος αναφέρεται στο θεσμικό πλαίσιο, σημειώνοντας ότι η εργασία μετά τη συνταξιοδότηση για ηλικιωμένους και συνταξιούχους στηρίζεται πλέον από ιδιαίτερα ευνοϊκό πλαίσιο και στοχευμένα κρατικά προγράμματα απασχόλησης. Με βάση τον ασφαλιστικό νόμο (Ν. 5078/2023), έχουν γίνει ριζικές αλλαγές που διευκολύνουν την εργασία μετά τη συνταξιοδότηση, όπως η κατάργηση της περικοπής του 30%, ώστε οι εργαζόμενοι συνταξιούχοι να λαμβάνουν πλέον το 100% της κύριας και επικουρικής τους σύνταξης. Αντί της περικοπής, επιβάλλεται μη ανταποδοτικός πόρος, που για τους μισθωτούς ανέρχεται σε 10% επί των ασφαλιστέων αποδοχών, ενώ οι συνταξιούχοι οφείλουν να δηλώσουν την έναρξη της εργασίας τους στην ειδική ηλεκτρονική πλατφόρμα του e-ΕΦΚΑ πριν αναλάβουν υπηρεσία.
Σύμφωνα με το Γραφείο Στατιστικών Εργασίας των ΗΠΑ, ο αριθμός των ατόμων ηλικίας 75 ετών και άνω που απασχολούνται ή αναζητούν ενεργά εργασία προβλέπεται να αυξηθεί κατά 96,5% έως το 2030. Η εξέλιξη αυτή δείχνει την αυξανόμενη συμμετοχή των ηλικιωμένων στην αγορά εργασίας και αμφισβητεί την παραδοσιακή αντίληψη ότι η συνταξιοδότηση σημαίνει οριστική απομάκρυνση από την επαγγελματική ζωή. Αντίστοιχα, έρευνα στην Ολλανδία έδειξε ότι περίπου το 30% των συνταξιούχων είχαν αμειβόμενη απασχόληση μετά τη συνταξιοδότησή τους, επιβεβαιώνοντας ότι η απασχόληση μετά τη συνταξιοδότηση είναι επίσης σημαντικό χαρακτηριστικό των ευρωπαϊκών αγορών εργασίας.
Μελέτες
Το Εργαστήριο μας, αναφέρει επίσης ο κ. Τσακλής, Εμβιομηχανικής και Εργονομίας (ErgoMechLab) στο ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, δραστηριοποιείται ενεργά στην Υγεία και Ασφάλεια της Εργασίας και είναι θεσμικός εταίρος του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης. Στο πλαίσιο των μελετών και των προτάσεων πολιτικής για την επιστροφή στην εργασία μετά από απουσία λόγω υγείας ή ατυχήματος, αλλά και για τους ηλικιωμένους που επιλέγουν να επιστρέψουν μετά τη συνταξιοδότηση, συμμετέχει στη διεθνή κοινοπραξία του προγράμματος IoT-RELATE – RELATE International RTW Innovation Consortium με βάση το Research center for Return-to-Work in Later Stages of Working, στο Linköping University, στη Σουηδία, ένα διεπιστημονικό ερευνητικό κέντρο που αναπτύσσει νέες γνώσεις και καινοτόμες λύσεις για βιώσιμο εργασιακό βίο στον γηράσκοντα πληθυσμό.
Γιατί οι ηλικιωμένοι επιστρέφουν στην εργασία;
Όπως προκύπτει από τα αποτελέσματα των μελετών, η απόφαση για επιστροφή στην εργασία μετά τη συνταξιοδότηση επηρεάζεται από συνδυασμό ψυχολογικών, κοινωνικών, γνωστικών και οικονομικών παραγόντων. Αν και η οικονομική ανάγκη παίζει σημαντικό ρόλο για ορισμένους, η έρευνα δείχνει ότι τα κίνητρα για την επιστροφή στην απασχόληση δεν είναι μόνο οικονομικά. Και εξηγεί ο κ. Τσακλής:
«Ένα σημαντικό κίνητρο είναι η ανάγκη για αυτοπροσδιορισμό και σκοπό. Η απασχόληση προσφέρει καθημερινές ρουτίνες, ευθύνες και σαφώς καθορισμένους στόχους που μπορούν να ενισχύσουν την αίσθηση ταυτότητας και επιτευγμάτων ενός ατόμου. Μετά τη συνταξιοδότηση, κάποιοι βιώνουν απώλεια αυτοπροσδιορισμού και κατεύθυνσης, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε πλήξη ή δυσαρέσκεια. Η επιστροφή στην εργασία μπορεί να αποκαταστήσει την αίσθηση συνέχειας ανάμεσα στην προηγούμενη επαγγελματική ζωή και τα χρόνια της συνταξιοδότησης. Η έρευνα Joblist του 2022 έδειξε ότι το 60% των ερωτηθέντων συνταξιούχων που επέστρεψαν στην εργασία αναζητούσαν κυρίως κάτι να κάνουν, ενώ το 53% δήλωσε ότι ένιωθε χαρούμενο για την απόφασή του.
Ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας είναι η κοινωνική αλληλεπίδραση, με ευκαιρίες για σχέσεις, διατήρηση κοινωνικών δικτύων και συμμετοχή σε μια κοινή κοινότητα. Επιπλέον, η απασχόληση μπορεί να προσφέρει πνευματική διέγερση και ευκαιρίες για συνεχή προσωπική ανάπτυξη, καθώς πολλές θέσεις εργασίας περιλαμβάνουν επίλυση προβλημάτων, λήψη αποφάσεων, επικοινωνία και εκμάθηση νέων δεξιοτήτων. Ωστόσο, παρότι η εργασία μπορεί να στηρίξει τη γνωστική δραστηριότητα και την ψυχολογική ευεξία, οι επιπτώσεις της στη γνωστική υγεία δεν είναι πάντα ομοιόμορφα θετικές. Από οικονομική πλευρά, το αυξανόμενο κόστος ζωής, τα έξοδα υγειονομικής περίθαλψης, ο πληθωρισμός και η αβεβαιότητα γύρω από τις συνταξιοδοτικές αποταμιεύσεις μπορούν να κάνουν τη συνταξιοδότηση δύσκολη. Ανάλυση του Kaiser Family Foundation υπολόγισε ότι περίπου το ένα τρίτο των ενηλίκων ηλικίας 65 ετών και άνω βιώνουν οικονομική ανασφάλεια. Έτσι, η απασχόληση μπορεί να προσφέρει επιπλέον εισόδημα για βασικά έξοδα, να συμπληρώσει τις συντάξεις και να μειώσει τον κίνδυνο οικονομικών δυσκολιών».
Τα οφέλη της επιστροφής στην εργασία, σύμφωνα με τις μελέτες, δεν είναι δεδομένα. Έρευνες που εξέτασαν τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα στην υγεία έδειξαν, σύμφωνα με τον κ. Τσακλή, ότι η επιστροφή στην απασχόληση δεν οδήγησε απαραίτητα σε σημαντικές βελτιώσεις σε σχέση με την προηγούμενη ανενεργή συνταξιοδοτική κατάσταση.
Επιπλέον, αν και η εργασία μπορεί να μειώσει την πλήξη και να προσφέρει κοινωνική επαφή, η επιστροφή στην εργασία μπορεί επίσης να φέρει άγχος, πίεση χρόνου και νέες ευθύνες, με αυξημένα συμπτώματα κατάθλιψης, ιδιαίτερα σε ορισμένες ομάδες, όπως άνδρες, πρώην μη χειρωνακτικούς εργαζόμενους και άτομα με περιορισμένους οικονομικούς πόρους. Τα ευρήματα αυτά δείχνουν πόσο σημαντικό είναι να ξεχωρίζουμε την απασχόληση που γίνεται από επιλογή από εκείνη που καθοδηγείται από οικονομική ανάγκη.
Ο ίδιος διευκρινίζει πως μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για όσους θέλουν να επιστρέψουν στην εργασία είναι οι διακρίσεις λόγω ηλικίας. Τα αρνητικά στερεότυπα για τους ηλικιωμένους εργαζόμενους παραμένουν ευρέως διαδεδομένα, όμως δεν αντικατοπτρίζουν με ακρίβεια τις δυνατότητές τους. Η ηλικία από μόνη της δεν καθορίζει τη δημιουργικότητα, τη διανοητική λειτουργία, την προσαρμοστικότητα ή την επαγγελματική απόδοση ενός ατόμου. Οι έμπειροι εργαζόμενοι μπορούν να προσφέρουν πολύτιμη θεσμική γνώση, ικανότητες επίλυσης προβλημάτων, αξιοπιστία και δεξιότητες καθοδήγησης. Επιπλέον, οι μικτές ηλικιακά ομάδες μπορούν να ωφελήσουν τους οργανισμούς, συνδυάζοντας διαφορετικές προοπτικές και εμπειρίες και βελτιώνοντας ενδεχομένως τη συνεργασία και την οργανωτική απόδοση.
Στρατηγικές για επιτυχή επιστροφή στην εργασία
Οι ηλικιωμένοι που σκέφτονται να επιστρέψουν στην απασχόληση μπορούν να ακολουθήσουν ορισμένα πρακτικά βήματα ώστε η μετάβαση να είναι πιο ομαλή, επισημαίνουν οι μελέτες.
Πρώτον, μπορούν να αναζητήσουν ευέλικτες ευκαιρίες απασχόλησης, όπως μερική απασχόληση, απομακρυσμένες θέσεις ή παροχή συμβουλών κ.ά.
Δεύτερον, μπορούν να εστιάσουν στην καθοδήγηση και τη μεταφορά γνώσης. Ρόλοι που περιλαμβάνουν εκπαίδευση, καθοδήγηση, εποπτεία ή υποβοήθηση επιτρέπουν στους έμπειρους εργαζόμενους να μοιράζονται την τεχνογνωσία τους, αποφεύγοντας ενδεχομένως τις σωματικές απαιτήσεις ή τις πιέσεις των προηγούμενων επαγγελμάτων τους.
Τρίτον, χρειάζεται να αξιολογηθούν οι οικονομικές συνέπειες της επιστροφής στην εργασία. Οι πρόσθετες αποδοχές μπορεί να επηρεάσουν τη φορολογία, τις συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις, την επιλεξιμότητα για ορισμένες παροχές ή την πρόσβαση σε άλλες μορφές βοήθειας. Οι συγκεκριμένες συνέπειες εξαρτώνται από την ηλικία, το εισόδημα και το συνταξιοδοτικό σύστημα.
Τέταρτον, οι μεγαλύτερης ηλικίας άνθρωποι που αναζητούν εργασία χρειάζεται να επενδύσουν στην ανανέωση των δεξιοτήτων και της επαγγελματικής τους γνώσης. Τα διαδικτυακά μαθήματα και οι ευκαιρίες κατάρτισης μπορούν να τους βοηθήσουν να εξοικειωθούν με νέες τεχνολογίες και σύγχρονες πρακτικές στον χώρο εργασίας.
Συμπερασματικά
Ο Δρ. Παναγιώτης Β. Τσακλής, Καθηγητής ErgoMechLab – ΣΕΦΑΑΔ ΤΕΦΑΑ στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, τονίζει ότι: «Η επιστροφή στην εργασία στη μετέπειτα ζωή αντανακλά μια σημαντική αλλαγή στη σχέση μεταξύ συνταξιοδότησης, απασχόλησης και γήρανσης. Για ορισμένους ηλικιωμένους, προσφέρει την ευκαιρία να διατηρήσουν κοινωνικές σχέσεις, να ακολουθήσουν ουσιαστικές δραστηριότητες, να συνεχίσουν να μαθαίνουν και να συνεισφέρουν την εμπειρία τους στην κοινωνία. Για άλλους, είναι μια ουσιαστική στρατηγική για τη διαχείριση του αυξανόμενου κόστους διαβίωσης και τη διατήρηση της οικονομικής ασφάλειας.
Ωστόσο, η ανασυνταξιοδότηση δεν είναι καθολικά ωφέλιμη. Οι επιπτώσεις της στη σωματική υγεία, την ψυχική ευεξία και την οικονομική σταθερότητα εξαρτώνται από τις ατομικές συνθήκες, την ποιότητα της απασχόλησης και το αν η απόφαση επιστροφής είναι εθελοντική. Οι χαμηλότεροι μισθοί, οι περιορισμένες παροχές, το άγχος στον χώρο εργασίας και οι διακρίσεις λόγω ηλικίας μπορούν να δημιουργήσουν σημαντικά εμπόδια.
Μια επιτυχημένη προσέγγιση της απασχόλησης σε μεγαλύτερη ηλικία πρέπει, λοιπόν, να αναγνωρίζει τόσο τις ευκαιρίες όσο και τους κινδύνους που συνδέονται με την επιστροφή στην εργασία. Οι ευέλικτες ρυθμίσεις εργασίας, η δια βίου μάθηση, οι υποστηρικτικοί εργοδότες και οι δίκαιες πρακτικές πρόσληψης μπορούν να βοηθήσουν τους ηλικιωμένους να παραμείνουν ενεργοί στην αγορά εργασίας με όρους που ταιριάζουν στις ανάγκες τους. Τελικά, η συνταξιοδότηση δεν χρειάζεται να νοείται ως ένα σταθερό τελικό σημείο, αλλά ως ένα στάδιο της ζωής στο οποίο οι άνθρωποι μπορούν να επιλέξουν πώς, πότε και σε ποιο βαθμό θέλουν να συνεχίσουν να συνεισφέρουν επαγγελματικά και κοινωνικά».
Αποστόλης Ζώης
ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ ΟΡΕΣΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ
