Σε μια εποχή όπου οι συναλλαγές, η γραφειοκρατία και η καθημερινή επικοινωνία περνούν σχεδόν αποκλειστικά από οθόνες, η ψηφιακή ενδυνάμωση της τρίτης ηλικίας παύει να είναι πολυτέλεια και γίνεται επιτακτική κοινωνική ανάγκη. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ηλικιωμένων, την 1η Οκτωβρίου, η συζήτηση για την προστασία των μεγαλύτερων σε ηλικία πολιτών από τον ψηφιακό αποκλεισμό και τις ηλεκτρονικές απάτες επιστρέφει στο προσκήνιο.
«Είχα έναν φόβο με τις συναλλαγές στο διαδίκτυο. Μου έδειξαν όμως τον τρόπο πώς να είμαι σίγουρη και πώς να προχωράω. Πήρα αέρα», λέει στο Αθηναϊκό – Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η κυρία Ματίνα Σπαχή. Ήταν μία από τους 30 δημότες που συμμετείχαν στο δωρεάν πρόγραμμα ψηφιακής εκπαίδευσης για άτομα τρίτης ηλικίας στον Δήμο Καλλιθέας, επιστρέφοντας στα «θρανία» για να εξοικειωθεί με τα έξυπνα κινητά και τα tablets.
Η εμπειρία της δείχνει τι μπορούν να προσφέρουν αυτά τα δημοτικά εργαστήρια. «Αρχίσαμε με tablet και κινητά», περιγράφει η κυρία Σπαχή, εξηγώντας πως η συστηματική επαφή με την τεχνολογία άλλαξε την καθημερινότητά της. «Μπορώ πλέον να κάνω υπεύθυνη δήλωση, να χρησιμοποιήσω το gov.gr, να βγάζω ακτοπλοϊκά και αεροπορικά εισιτήρια, εισιτήρια για ΚΤΕΛ και λεωφορεία, αλλά και να χρησιμοποιώ την εφαρμογή του ΟΑΣΑ», σημειώνει.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε και στην προστασία από τους κινδύνους του διαδικτύου. «Είχαμε τον φόβο, αλλά μας έμαθαν τι να προσέχουμε, πώς να κινούμαστε με ασφάλεια στο e-banking και για τα links που δεν πρέπει να πατάμε. Οι 70 ώρες εκπαίδευσης ήταν μια πολύ ικανοποιητική χρονική περίοδος», λέει. Παράλληλα, τονίζει την ανάγκη για ανθρώπινη προσέγγιση: «Άνθρωποι μετά τα 65 χρειάζονται κάποιον να κάτσει να τους δείξει με υπομονή», προσθέτει, εξηγώντας ότι ακόμη και φίλες της που δεν ήξεραν καθόλου τεχνολογία πλέον διευκολύνονται στις καθημερινές μετακινήσεις τους.
Το παράδειγμα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης
Η εμπειρία της κυρίας Σπαχή είναι ενδεικτική της προσπάθειας που εξελίσσεται στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, καθώς αντίστοιχα σεμινάρια ψηφιακής κατάρτισης πραγματοποιήθηκαν σε διάφορους δήμους της Αττικής.
Αναφερόμενος στην υλοποίηση του προγράμματος, ο αντιδήμαρχος Υγείας, Πρόνοιας και Κοινωνικής Πολιτικής Δήμου Καλλιθέας, Νικόλαος Γιατράς, τόνισε: «Το πρόγραμμα ψηφιακής εκπαίδευσης στην τρίτη ηλικία ξεκίνησε στον δήμο μας στα μέσα Μαρτίου 2026 και ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του ίδιου έτους».
Ο κ. Γιατράς εξήγησε και τη δομή της κατάρτισης: «Οι συνολικά 30 ωφελούμενοι του προγράμματος, εκπαιδεύτηκαν μέσω tablets και smart phones στη λειτουργία πλατφορμών όπως το gov.gr για έκδοση πιστοποιητικών, το ψηφιακό πορτοφόλι gov.gr wallet, αλλά και στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και σε κοινωνικά δίκτυα όπως το Facebook και το Instagram. Έμαθαν και για την ασφαλή χρήση του διαδικτύου για αγορές, πληρωμές λογαριασμών ΔΕΚΟ και συναλλαγές με κάρτες».
Όπως ανέφερε ο αντιδήμαρχος, η συνολική διάρκεια της εκπαίδευσης ήταν 70 ώρες και χωρίστηκε σε δύο γκρουπ των 15 ατόμων, με εντατικό ρυθμό δύο ωρών την ημέρα, τέσσερις ημέρες την εβδομάδα. Αναφερόμενος στην ανταπόκριση των συμμετεχόντων, ο κ. Γιατράς επεσήμανε: «Όλοι οι συμμετέχοντες, ολοκλήρωσαν το πρόγραμμα έχοντας τις καλύτερες εντυπώσεις για την εκπαίδευση τους, τον εκπαιδευτή και φυσικά τον δήμο μας, που κατάφερε να ενταχθεί στο πρόγραμμα ψηφιακής εκπαίδευσης τρίτης ηλικίας».
Παράλληλα, ο κ. Γιατράς ανέδειξε την κοινωνική αναγκαιότητα της δράσης, σημειώνοντας: «Είναι σαφές, ότι το πρόγραμμα είναι πάρα πολύ χρήσιμο για τα άτομα της σημερινής τρίτης ηλικίας, που δεν πρόλαβαν στα νεανικά τους χρόνια, να τύχουν της εκπαίδευσης στην επιστήμη των υπολογιστών, που θα τους καθιστούσε πιο εξοικειωμένους με τα σημερινά ψηφιακά εργαλεία».
«ΟΔΥΣΣΕΑΣ» & «Smile Academy»
Στην προσπάθεια για την ψηφιακή συμπερίληψη, ενεργό ρόλο έχει και η Κοινωνία των Πολιτών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η δράση του Οργανισμού «Το Χαμόγελο του Παιδιού» μέσα από την Ακαδημία Εκπαίδευσης και Επιμόρφωσης «Smile Academy» και το Κινητό Εργαστήριο Ενημέρωσης, Εκπαίδευσης και Τεχνολογίας «ΟΔΥΣΣΕΑΣ».
Όπως εξηγούν εκπρόσωποι του Γραφείου Τύπου του Οργανισμού, τα άτομα τρίτης ηλικίας συμμετέχουν ενεργά στις δράσεις της Ακαδημίας, η οποία απευθύνεται όχι μόνο σε παιδιά, αλλά και σε γονείς, παππούδες και γιαγιάδες: «Στόχος είναι όλες και όλοι να μπορούν να συμμετέχουν στη σύγχρονη κοινωνική και ψηφιακή ζωή με περισσότερη αυτοπεποίθηση και ασφάλεια. Βασικό εργαλείο της Ακαδημίας Smile Academy είναι ο ΟΔΥΣΣΕΑΣ. Ως Κινητό Εργαστήριο, μας δίνει τη δυνατότητα να φτάσουμε εμείς κοντά στους ανθρώπους, αντί να περιμένουμε από εκείνους να συνδεθούν σε ένα διαδικτυακό μάθημα που ίσως τους φαίνεται δύσκολο ή απρόσωπο».
Όπως τονίζουν από το «Χαμόγελο του Παιδιού», ο «ΟΔΥΣΣΕΑΣ» «έρχεται στην πόλη τους και δημιουργεί μια ασφαλή, οικεία ‘τάξη’, όπου μπορούν να πειραματιστούν με την τεχνολογία, να κάνουν ερωτήσεις και να λύσουν τις απορίες τους χωρίς φόβο ότι θα κάνουν κάποιο λάθος. Με αυτή την έννοια, συμβάλλει και σε έναν ουσιαστικό εκδημοκρατισμό της εκπαίδευσης, γιατί κάνει τη μάθηση προσβάσιμη ανεξάρτητα από τον τόπο κατοικίας, την εξοικείωση με την τεχνολογία ή το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο».
Παράλληλα, υπογραμμίζουν τη σημασία των ακαδημαϊκών συνεργασιών: «Σημαντικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια έχει η συνεργασία μας με το Εργαστήριο Προηγμένων Μαθησιακών Τεχνολογιών στην Δια Βίου και Εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση (Ε.ΔΙ.Β.Ε.Α.) του Πανεπιστημίου Κρήτης. Μέσα από αυτή έχουμε συναντήσει μεμονωμένους συμμετέχοντες, οργανωμένες ομάδες ΚΑΠΗ, αλλά και την πρώτη ομάδα εκπαιδευομένων του προγράμματος “Πανεπιστήμιο Τρίτης Ηλικίας”, που απευθύνεται σε άτομα 60 ετών και άνω».
Η μεθοδολογία του προγράμματος ξεφεύγει από τα παραδοσιακά πλαίσια. «Δεν πρόκειται για ένα τυπικό μάθημα χρήσης υπολογιστών. Δεν ξεκινάμε με οδηγίες του τύπου ‘πατήστε αυτό το κουμπί’. Ξεκινάμε από πραγματικές καταστάσεις της ψηφιακής καθημερινότητας και χρησιμοποιούμε βιωματικές, διαδραστικές δραστηριότητες», σημειώνουν οι υπεύθυνοι.
«Έτσι, οι άνθρωποι τρίτης ηλικίας έρχονται πιο κοντά στην εμπειρία της σημερινής γενιάς και αναπτύσσουν μεγαλύτερη ενσυναίσθηση απέναντι στις ανάγκες και στις δυσκολίες της», αναφέρει το «Χαμόγελο του Παιδιού», προσθέτοντας ότι χρησιμοποιούν το laptop, το tablet ή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως εργαλεία για να βρουν μια απάντηση. «Η τεχνική εξοικείωση έρχεται πιο φυσικά, μέσα σε ένα κλίμα με συζήτηση, γέλιο, χιούμορ και αλληλεγγύη. Η τεχνολογία δεν παρουσιάζεται ως αυτοσκοπός, αλλά ως εργαλείο επικοινωνίας, συμμετοχής και προστασίας».
Η θωράκιση απέναντι στις ψηφιακές απάτες
Ένα από τα πιο κρίσιμα κεφάλαια της εκπαίδευσης των ηλικιωμένων αφορά την ασφάλεια και την προστασία από τις διαδικτυακές απάτες, καθώς οι μεγαλύτεροι σε ηλικία πολίτες στοχοποιούνται συχνά.
«Στο διαδίκτυο δεν μπορούμε να υποσχεθούμε απόλυτη προστασία. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να ενδυναμώσουμε τους ανθρώπους ώστε να αναγνωρίζουν έγκαιρα έναν πιθανό κίνδυνο, να μην ενεργούν βιαστικά και να γνωρίζουν πού μπορούν να απευθυνθούν», εξηγεί το «Χαμόγελο του Παιδιού».
Και προσθέτει ότι «στο πρόγραμμα δουλεύουμε πολύ πρακτικά. Συζητάμε ποια προσωπικά δεδομένα μοιραζόμαστε και ποια όχι, και κυρίως καλλιεργούμε την αρχή ότι δεν χρειάζεται να απαντήσουμε αμέσως, να πατήσουμε έναν σύνδεσμο ή να δώσουμε προσωπικές πληροφορίες επειδή κάποιος μας πιέζει ή μας φοβίζει».
Στο κομμάτι αυτό, κομβική είναι η σύμπραξη με το Ε.ΔΙ.Β.Ε.Α. του Πανεπιστημίου Κρήτης μέσα από το πρόγραμμα «Ασφαλής και Δημιουργική Πλοήγηση στο Διαδίκτυο», ενώ παράλληλα εισάγεται και το νέο πρόγραμμα «ΕΓΝΟΙΑ», που επεκτείνεται στην υπεύθυνη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Το πιο σημαντικό μήνυμα, ωστόσο, είναι η άρση του αισθήματος ενοχής. «Είναι εξίσου σημαντικό να μη νιώθει κανείς ντροπή όταν κάτι πάει στραβά. Οι διαδικτυακές απάτες μπορούν να συμβούν σε οποιονδήποτε. Γι’ αυτό επιμένουμε ότι χρειάζεται να μιλήσουμε αμέσως με κάποιο πρόσωπο εμπιστοσύνης και να αναζητήσουμε βοήθεια. Στόχος μας δεν είναι να φοβίσουμε τους ανθρώπους και να τους απομακρύνουμε από την τεχνολογία, αλλά να τους βοηθήσουμε να τη χρησιμοποιούν με κριτική σκέψη, ασφάλεια και μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση», καταλήγουν οι εκπρόσωποι του Οργανισμού.
