Το καλώδιο Ελλάδας-Κύπρου περνά μέσα από ένα σύνθετο νομικό και γεωπολιτικό τοπίο, με διαφορετικά καθεστώτα θαλάσσιων ζωνών στην Ανατολική Μεσόγειο. Στο επίκεντρο βρίσκονται οι κανόνες του δικαίου της θάλασσας, αλλά και η τουρκική στάση απέναντι στο έργο.
Γράφει η Μαρία Γαβουνέλη*
Εικόνα πρώτη – οι κανόνες: Όλοι οι κανόνες του δικαίου της θάλασσας δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια στάθμιση ανάμεσα στις ελευθερίες της ανοικτής θάλασσας από την μια μεριά και την διαρκώς διευρυνόμενη εξουσία του παράκτιου κράτους στις θαλάσσιες ζώνες από την άλλη. Η εθιμική ρύθμιση για την πόντιση καλωδίων κωδικοποιείται στο άρθρο 79 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας με δυο απλές φράσεις: «1. Όλα τα Κράτη έχουν δικαίωμα να τοποθετούν υποβρύχια καλώδια … στην υφαλοκρηπίδα… 2. … το παράκτιο Κράτος δεν μπορεί να εμποδίζει την τοποθέτηση ή συντήρηση αυτών των καλωδίων…». Με απλά λόγια, το δικαίωμα της διεθνούς κοινότητας να ποντίζει καλώδια ασκώντας μια ελευθερία της ανοικτής θάλασσας υπερτερεί έναντι στην όποια ενόχληση υφίσταται το παράκτιο κράτος.
Το πεδίο
Εικόνα δεύτερη – το πεδίο: Το καλώδιο που θα συνδέσει την Ελλάδα και την Κύπρο (και σε δεύτερο χρόνο και το Ισραήλ) διέρχεται από περιοχές με τέσσερα διαφορετικά καθεστώτα. Στα τμήματα 1 και 4 ένα μικρό κομμάτι διέρχεται από την αιγιαλίτιδα ζώνη της Ελλάδας δυτικά και ανατολικά από την αιγιαλίτιδα ζώνη της Κύπρου. Ενδιαμέσως στο τμήμα 3 υπάρχει ένα μεγάλο κομμάτι βυθού αλλά και υδάτινου όγκου επί του οποίου τόσο η Ελλάδα όσο και η Τουρκία έχουν αξιώσεις με τη μορφή υφαλοκρηπίδας στον βυθό αλλά και Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης – ΑΟΖ στο βυθό και στην υδάτινη στήλη πάνω από αυτόν.
Μόνο που καμία από τις δυο χώρες, δεν έχει προσδιορίσει το εύρος της υφαλοκρηπίδας της, ούτε έχει προκηρύξει ΑΟΖ – και φυσικά δεν έχουν προχωρήσει σε οριοθέτηση, μια πράξη απολύτως αναγκαία καθώς η Μεσόγειος δεν έχει τόσο χώρο ώστε η κάθε υφαλοκρηπίδα και η κάθε ΑΟΖ να μπορεί να επεκταθεί στο πλήρες εύρος των 200 ναυτικών μιλίων που επιτρέπει το δίκαιο της θάλασσας χωρίς να πέσουν η μία πάνω στην άλλη.
Χωρίς μια τέτοια συμφωνία οριοθέτησης (γιατί η οριοθέτηση δεν μπορεί ποτέ να είναι μονομερής πράξη), οι επίδικες θαλάσσιες ζώνες παραμένουν στο καθεστώς της ανοικτής θάλασσας. Επιπλέον, στο τμήμα 2, ένα μικρό κομμάτι ως τον 28ο μεσημβρινό ανάμεσα στην αιγιαλίτιδα ζώνη των Ελληνικών νησιών και την μη οριοθετημένη περιοχή μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας εμπίπτει στην ελληνική ΑΟΖ, που δημιουργήθηκε με την συμφωνία οριοθέτησης μεταξύ Ελλάδος και Αιγύπτου, αλλά και στο τμήμα που το τουρκολιβυκό μνημόνιο αποδίδει στην δικαιοδοσία της Τουρκίας.
Το τελευταίο ισχύει μόνο μεταξύ των δυο συμβαλλομένων κρατών, όπως επιβεβαίωσε και η πρόσφατη καθυστερημένη και ως εκ περισσού έγκρισή του και από την Βουλή στην ανατολική Λιβύη, και δεν αναγνωρίζεται από καμία άλλη χώρα σύμφωνα με ρητές ανακοινώσεις τόσο της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και των Ηνωμένων Πολιτειών και των λοιπών γειτόνων στην ευρύτερη περιοχή.
Η δράση
Εικόνα τρίτη – η δράση: Ασκώντας ελευθερία της ανοικτής θάλασσας, το καλώδιο Great Sea Interconnector – GSI έρχεται να διασυνδέσει το ηλεκτρικό δίκτυο της Κύπρου με αυτό της Ελλάδας, δυο κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε ένα έργο που έχει χαρακτηριστεί έργο ευρωπαϊκού κοινού ενδιαφέροντος (EU project of common interest), χρηματοδοτείται από το κοινό ευρωπαϊκό ταμείο και υλοποιείται από δυο μείζονες εταιρείες ενός τρίτου κράτους μέλους, της Γαλλίας.
Ακριβώς λόγω αυτών των λόγων, το έργο αδειοδοτείται από την Ελλάδα και την Κύπρο ενώ, με αίτημα της κατασκευάστριας εταιρείας, εκδίδουν και NAVTEX, με άλλα λόγια: ενημέρωση προς τους ναυτιλλομένους ότι ένα πλοίο με Γαλλική σημαία θα κινείται στην περιοχή και η δραστηριότητά του πιθανόν να επηρεάσει το δικό τους δικαίωμα ελευθεροπλοΐας στην ευρύτερη περιοχή.
Η νομική βάση για την δημόσια αυτή ανακοίνωση βρίσκεται στο άρθρο 87 παράγραφος 2 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας, το οποίο καλεί άπαντες να λάβουν προσηκόντως υπόψη (due regard) τα συμφέροντα των άλλων κρατών όταν ασκούνται οι ελευθερίες της ανοικτής θάλασσας. Υπό κανονικές συνθήκες και όπως συνήθως συμβαίνει με χιλιόμετρα καλωδίων ανά τον πλανήτη, η συζήτηση θα είχε σταματήσει εκεί και η δουλειά θα συνεχιζόταν απρόσκοπτα.
Η αντίδραση
Εικόνα τέταρτη – η αντίδραση: Μόνο που οι συνθήκες δεν είναι κανονικές καθώς η Τουρκία επιμένει ότι καμία δραστηριότητα δεν μπορεί να αναληφθεί στην Ανατολική Μεσόγειο χωρίς την δική της συμμετοχή ή τουλάχιστον άδεια – γιατί κατά την δική αντίληψη του κόσμου είναι η μείζων περιφερειακή δύναμη και το πάλαι ποτέ όλα αυτά ήταν επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η δική της ανάγνωση των πραγμάτων είναι ότι πρόκειται για ερευνητικές εργασίες στη δική της υφαλοκρηπίδα και ως εκ τούτου απαιτείται άδεια, διαδικασία η οποία κατά την πρώτη δική της NAVTEX δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί. Η διαχωριστική γραμμή είναι επομένως ξεκάθαρη και απόλυτη.
Το διεθνές δίκαιο και η επίλυση διαφορών
Εικόνα πέμπτη – η σύνθεση: Στο πρωτόγονο, οριζόντιο σύστημα του διεθνούς δικαίου δεν έχουμε ένα αυτοματοποιημένο σύστημα επίλυσης διαφορών καθώς όλα τα κράτη είναι ταυτόχρονα νομοθέτες, εφαρμογές του δικαίου, δικαστές και αστυνόμοι.
Θα ήταν εύκολο και εξαιρετικά επικίνδυνο για την Ελλάδα και την Τουρκία να διολισθήσουν σε μια ευθεία αντιπαράθεση στο πεδίο, με τις φρεγάτες παρατεταγμένες ένθεν κακείθεν.
Με την σοφία της αθάνατης ελληνικής ταινίας, ο μόνος τρόπος να αποφύγει κανείς το μεγαλύτερο κακό είναι η απλή λογική του στρίβειν δια του αρραβώνος, η διάχυση του κινδύνου.
Αυτός είναι ο ρόλος που έχει αναληφθεί από την Γαλλία, η οποία προσκλήθηκε να εμπλακεί στο έργο αυτό με δυο μείζονες επιχειρήσεις της. Παρακάμπτοντας τον άμεσο κίνδυνο των φρεγατών, η γαλλική διπλωματία αναλαμβάνει την ‘ενημέρωση’ όλων των γειτονικών κρατών, συμπεριλαμβανομένης της Τουρκίας, χρησιμοποιώντας τα πατροπαράδοτα εργαλεία της προσωπικής επαφής και συζητήσεων που αποτυπώνονται σε μια απρόσωπη ρηματική διακοίνωση.
Είναι απαραίτητη η ενημέρωση της Τουρκίας;
Είναι η ενημέρωση αυτή αναγκαία; Νομικά όχι, η NAVTEX αρκεί και με το παραπάνω αλλά, όπως δεν θα κουραστώ να επαναλαμβάνω στις φοιτήτριες και στους φοιτητές μου, η νομική είναι μια κοινωνική επιστήμη και δεν μπορεί να εφαρμόζεται εν κενώ ερήμην των πραγματικών δεδομένων στο πεδίο.
Αν μια πολιτική κίνηση κατευνασμού μπορεί να επιτρέψει την καλή εφαρμογή των κανόνων δικαίου και την ασφαλή υλοποίηση του έργου, χωρίς να απομειώνεται η καθαρότητα των νομικών επιχειρημάτων, δεν βλέπω γιατί θα πρέπει κανείς να την απορρίψει.
Αποτέλεσμα της διαδικασίας αυτής είναι ο απόπλους του πλοίου από το Ηράκλειο, ακολουθώντας την διαδρομή που ορίζεται στην ελληνική NAVTEX, ενώ λίγες ώρες αργότερα μια νέα Τουρκική NAVTEX μιλά για δραστηριότητες θαλάσσιας επιστημονικής έρευνας που ‘συντονίστηκαν’ με τις αρμόδιες Τουρκικές αρχές και με τη δική τους ‘συναίνεση’ – η ‘αδειοδότηση’ θαυματουργώς έχει εκλείψει.
Στο διεθνές πεδίο τα προσχήματα είναι συχνά σπουδαιότερα και από την ουσία καθώς επιτρέπουν στα κράτη να αφομοιώσουν τις αποτυχίες και να επιβιώσουν για να επανέλθουν την επόμενη μέρα.
Δεν έχουμε τελειώσει ακόμα
Εικόνα έκτη – η θάλασσα: Δεν έχουμε τελειώσει ακόμη. Το πλοίο είναι τούτη την ώρα κάπου μεταξύ Καρπάθου και Κάσου και θα χρειαστεί τουλάχιστον 4-6 μήνες προκειμένου να ολοκληρώσει τον σχεδιασμό της όδευσης του καλωδίου καθώς, σε αντίθεση με τις ρηχές θάλασσες και τον επίπεδο βυθό στη Βαλτική, η γεωλογία στην Ανατολική Μεσόγειο περιλαμβάνει μεγάλα βάθη και έντονο ανάγλυφο με χαράδρες και αλιπέδια.
Όταν η χάραξη ολοκληρωθεί, θα ακολουθήσει μια μακρά περίοδος για την πραγματική πόντιση του καλωδίου και θα ακολουθήσει η ηλεκτροδότηση του συστήματος, που υπολογίζεται να υλοποιηθεί περί το 2030. Στις εβδομάδες, μήνες και χρόνια που ακολουθούν, θα υπάρξουν πολλές ευκαιρίες για καυγά και ταλαιπωρία. Για την ώρα, οι δυο χώρες έχουν καταγράψει τις απόψεις τους και το έργο προχωρά: έχουμε ήδη κερδίσει το καλώδιο…
*Η Μαρία Γαβουνέλη είναι καθηγήτρια διεθνούς δικαίου στη Νομική Σχολή του Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, υποδιευθύντρια του Κέντρου Ερευνών για το Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο – Athens PIL και μέλος ΔΣ του ΕΛΙΑΜΕΠ
