Το χριστουγεννιάτικο πιάτο του 1918 πέρασε από την Κεντρική Ευρώπη στην Αργεντινή, μετά στην Ιταλία και τελικά στην Ελλάδα, για να ενταχθεί στη συλλογή του προγράμματος «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού» στην Ξάνθη. Πρόκειται για ένα αναμνηστικό αντικείμενο που κατασκευάστηκε λίγο πριν από το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Πίσω από το μικρό πορσελάνινο κειμήλιο βρίσκεται η πορεία μιας οικογένειας που έζησε την κατάρρευση μιας αυτοκρατορίας, τον εκπατρισμό, τις πολιτικές ανατροπές του Μεσοπολέμου και την απώλεια της πατρίδας της, διατηρώντας όμως για περισσότερο από έναν αιώνα ένα πολύτιμο τεκμήριο προσωπικής μνήμης.
Την ιστορία του κειμηλίου και τη διαδρομή του παρουσιάζει ο Νίκος Κοσμίδης, υπεύθυνος του διεπιστημονικού προγράμματος «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού», μέσα από την αφήγηση του ανθρώπου που το φύλαξε στην οικογένειά του και τελικά αποφάσισε να το δωρίσει. Πρόκειται για τον φραγκισκανό ιερέα π. Guglielmo Spirito (Γκουλιέλμο Σπίριτο), καθηγητή του Θεολογικού Ινστιτούτου της Ασίζης.
Το κειμήλιο παραδόθηκε στο πρόγραμμα στα τέλη Σεπτεμβρίου, στη συνάντηση του π. Γκουλιέλμο με τον Νίκο Κοσμίδη στη Θεσσαλονίκη. Η δωρεά δεν αφορούσε μόνο ένα παλιό αντικείμενο, αλλά τη μεταβίβαση μιας οικογενειακής ιστορίας που συνδέεται άμεσα με τις μεγάλες ευρωπαϊκές ανακατατάξεις του 20ού αιώνα.
Ένα πιάτο του 1918 με το μήνυμα της ειρήνης
Το αναμνηστικό πιάτο κατασκευάστηκε από το καλλιτεχνικό τμήμα της γερμανικής πορσελανοποιΐας Rosenthal (Ρόζενταλ), στο Selb (Ζελμπ) της Βαυαρίας, στο πλαίσιο της ετήσιας σειράς χριστουγεννιάτικων πιάτων που ξεκίνησε η εταιρεία το 1910.
Η κυανόλευκη παράστασή του δείχνει έναν γονατισμένο ιππότη, ντυμένο με μεσαιωνική πανοπλία, να προσεύχεται κάτω από ένα φωτεινό άστρο, μέσα σε χειμερινό τοπίο. Περιμετρικά υπάρχει στα γερμανικά η ευχή για ειρήνη στους ανθρώπους, με αναφορά στον ύμνο των αγγέλων κατά τη Γέννηση του Χριστού: «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία» (Λουκ. 2,14).
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η πίσω πλευρά του αντικειμένου, όπου αναγράφεται το όνομα του σχεδιαστή K. Pfeiffer (Κ. Φάιφερ), μαζί με την ένδειξη «z. Zt. im Felde», που σημαίνει ότι εκείνη την περίοδο υπηρετούσε στο μέτωπο. Αν και δεν είναι γνωστές οι ακριβείς συνθήκες δημιουργίας του σχεδίου, η απεικόνιση του προσευχόμενου ιππότη και η επίκληση της ειρήνης αποκτούν ξεχωριστό συμβολισμό, καθώς ο Νοέμβριος του 1918 ήταν η χρονιά κατά την οποία τερματίστηκαν οι εχθροπραξίες στο Δυτικό Μέτωπο του Μεγάλου Πολέμου.
Από την Αυστρία στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού
Το αντικείμενο συνδέεται με την οικογένεια von Foregger zum Greiffenthurn (φον Φόρεγκερ τσουμ Γκράιφεντουρν) και ειδικότερα με τον βαρόνο Ernst von Foregger (Έρνστ φον Φόρεγκερ), παππού του π. Γκουλιέλμο από την πλευρά της μητέρας του.
«Ο Έρνστ φον Φόρεγκερ εργαζόταν ως δασολόγος μηχανικός και ζούσε στο ιστορικό κέντρο της Βιέννης, κοντά στον καθεδρικό ναό του Αγίου Στεφάνου», επισημαίνει ο κ. Κοσμίδης και συνεχίζει: «Ήταν υποστηρικτής της μοναρχίας των Αψβούργων. Βίωσε την κατάρρευση της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας ως μια βαθιά προσωπική απώλεια. Η ανατροπή της πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας που γνώριζε τον οδήγησε τελικά στην απόφαση να εγκαταλείψει την Αυστρία, αποδεχόμενος πρόταση εργασίας σε κοινότητα Ελβετών μεταναστών στην Αργεντινή».
«Ανάμεσα στα λιγοστά οικογενειακά αντικείμενα που πήρε μαζί του στο υπερατλαντικό ταξίδι ήταν και το χριστουγεννιάτικο πιάτο του 1918. Το διαφύλαξε ως ενθύμιο της πατρίδας που άφηνε πίσω του και μιας εποχής που είχε οριστικά τελειώσει», υπογραμμίζει ο κ. Κοσμίδης.
Η ιστορία του συνδέθηκε και με τις πολιτικές εξελίξεις που ακολούθησαν. Σύμφωνα με την οικογενειακή αφήγηση που μετέφερε στον Ξανθιώτη ερευνητή ο π. Γκουλιέλμο, ο παππούς του είχε αρχικά εκτιμήσει πως η άνοδος του Χίτλερ θα μπορούσε να οδηγήσει στην αποκατάσταση της Αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας. Η προσάρτηση, όμως, της Αυστρίας στη ναζιστική Γερμανία τον Μάρτιο του 1938 τον οδήγησε σε εντελώς διαφορετική στάση.
Συγκέντρωσε τα διαβατήρια των μελών της οικογένειάς του και παρουσιάστηκε στη γερμανική πρεσβεία στο Μπουένος Άιρες, δηλώνοντας ότι κανένα μέλος της οικογένειάς του δεν θα γινόταν υπήκοος του Τρίτου Ράιχ. Η απόφασή του είχε σοβαρές συνέπειες, καθώς, σύμφωνα με την ίδια μαρτυρία, η κόρη του έχασε την αυστριακή υπηκοότητά της και δεν κατόρθωσε να την ανακτήσει, παρά την προσπάθεια που έκανε πολλά χρόνια αργότερα.
Ο Έρνστ φον Φόρεγκερ δεν επέστρεψε ποτέ στην Αυστρία. Πέθανε στην Αργεντινή, ενώ αργότερα τα οστά του μεταφέρθηκαν στο Interlaken (Ίντερλακεν) της Ελβετίας, τόπο καταγωγής της συζύγου του, όπου αναπαύονται μαζί. Το πιάτο παρέμεινε στο οικογενειακό σπίτι στο Μπουένος Άιρες. Ο π. Γκουλιέλμο το θυμάται από τα παιδικά του χρόνια, τοποθετημένο στο καθιστικό του σπιτιού. Όταν αργότερα εγκαταστάθηκε στην Ιταλία, ήταν ένα από τα ελάχιστα οικογενειακά κειμήλια που επέλεξε να πάρει μαζί του.
Από την οικογενειακή μνήμη στη συλλογή της Ξάνθης
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά την κατασκευή του, το πιάτο απέκτησε νέο προορισμό. Ο π. Γκουλιέλμο αποφάσισε να το προσφέρει στο πρόγραμμα «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού», εκτιμώντας ότι η ιστορία του δεν έπρεπε να μείνει μόνο μια προσωπική οικογενειακή ανάμνηση, αλλά να ενταχθεί σε μια ευρύτερη προσπάθεια διατήρησης της ιστορικής μνήμης.
Όπως αναφέρει ο Νίκος Κοσμίδης, «η απόφασή του αυτή συνδέεται με την προσωπική γνωριμία του δωρητή με το πρόγραμμα και την εκτίμησή του για το έργο που αναπτύσσεται γύρω από τη μνήμη των νεκρών του πολέμου. Για τον ίδιο τον π. Γκουλιέλμο, η παράδοση του αντικειμένου αποτέλεσε μια πράξη ευθύνης απέναντι στην οικογενειακή ιστορία, ώστε ένα κειμήλιο που διατηρήθηκε από γενιά σε γενιά να εξακολουθήσει να έχει νόημα και για τις επόμενες».
Το πιάτο εντάχθηκε στη συλλογή του προγράμματος στην Ξάνθη και θα πλαισιώσει τη θεματική ενότητα για τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο της έκθεσης φωτογραφίας «Χώροι Μνήμης, Τόποι Μαρτυρίου», εμπλουτίζοντας το ιστορικό και εκπαιδευτικό της περιεχόμενο.
Η σημασία του δεν περιορίζεται στην παλαιότητά του ή στην καλλιτεχνική του αξία. Αποτελεί τεκμήριο που συνδέει το τέλος του Μεγάλου Πολέμου με την κατάρρευση μιας αυτοκρατορίας, τον εκπατρισμό μιας οικογένειας, τη μετανάστευση στην Αργεντινή και την άρνηση αποδοχής του ναζιστικού καθεστώτος.
Με αφορμή την 108η επέτειο Ανακωχής του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το πρόγραμμα «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού» εκφράζει τις θερμές ευχαριστίες του στον π.Γκουλιέλμο για τη γενναιόδωρη δωρεά και την εμπιστοσύνη του.
