Ένα καντήλι του 1899, που μπορεί να έμοιαζε απλώς με παλιό οικογενειακό αντικείμενο, για τον Αθανάσιο Ζαχόπουλο έγινε η αφετηρία για να φωτιστεί η ιστορία της προγιαγιάς του. Ο μαθητής της Α΄ Γυμνασίου του Μουσικού Σχολείου Καβάλας βρήκε πίσω από το κειμήλιο τον ξεριζωμό της οικογένειας και τη δύσκολη διαδρομή από τη Σοβιετική Ένωση στην Ελλάδα.
Η ιστορία του Αθανάσιου είναι μία από τις 37 οικογενειακές αφηγήσεις που συγκέντρωσαν οι μαθητές και οι μαθήτριες της Α΄ Γυμνασίου του Μουσικού Σχολείου Καβάλας στο σχολικό έτος 2025-2026. Οι αφηγήσεις αυτές αποτέλεσαν τον πυρήνα της βραβευμένης εργασίας «Σιωπηλοί Μάρτυρες: Οι ιστορίες της πόλης μας – Καβάλα 2025-2026», η οποία πήρε το 2ο βραβείο στην κατηγορία «Γυμνάσια – Ψηφιακή Δημιουργία» στον 8ο Διεθνή Μαθητικό Διαγωνισμό Οπτικοακουστικής και Ψηφιακής Δημιουργίας «Η ιστορία σου, είναι ιστορία της πόλης σου» (https://blogs.sch.gr/siopiloi-martires/) .
Κάθε μία από τις 37 ιστορίες λειτουργεί σαν μικρό κομμάτι ενός μεγαλύτερου παζλ που συνθέτει, μέσα από οικογενειακές μνήμες, την ιστορία της Καβάλας. Από το καντήλι σε μια παγωτομηχανή και από μια ραπτομηχανή σε ένα πιάνο, κάθε αντικείμενο ανοίγει και μια διαφορετική διαδρομή στον χρόνο.
Ο Τζανής-Μάξιμος Λαζαρίδης έψαξε την ιστορία μιας παλιάς χειροκίνητης παγωτομηχανής που βρήκε στην αποθήκη του σπιτιού του. Οι ερωτήσεις του στη γιαγιά του έφεραν στην επιφάνεια την ιστορία της προγιαγιάς του, της Κίτσας, η οποία έφτασε πρόσφυγας στην Καβάλα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η οικογένεια εγκαταστάθηκε στην πόλη και δούλεψε στα καπνομάγαζα. Έτσι, η παγωτομηχανή συνδέθηκε με μια ολόκληρη εποχή, όταν το παγωτό ήταν είδος πολυτελείας και οι συνταγές που έφεραν οι πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία συνέβαλαν στη διάδοση νέων γεύσεων.
Ένα βιβλίο που ταξίδεψε μέσα σε ένα μπαούλο
Για την Ιωάννα Μιχαηλίδου, η Αγία Γραφή του 1911 που διασώθηκε στην οικογένειά της δεν είναι απλώς ένα παλιό βιβλίο, αλλά ένα τεκμήριο της ιστορίας μιας οικογένειας από την Κωνσταντινούπολη. Η έκδοση είναι γραμμένη στα καραμανλίδικα, δηλαδή στην τουρκική γλώσσα με ελληνικούς χαρακτήρες. Το βιβλίο σώθηκε μέσα στις περιπέτειες της οικογένειας και μεταφέρθηκε μαζί της, μέσα σε ένα μπαούλο. Για τη μαθήτρια, πρόκειται για «μια μαρτυρία επιβίωσης».
Ο φακός που έγινε δύο φορές «σωτήριος»
Η ιστορία της Βασιλικής Τοπτσικιώτη αφορά έναν κόκκινο φακό έκτακτης ανάγκης του 1987. Ο φακός είχε αγοραστεί στις ΗΠΑ από τον παππού της και, σύμφωνα με την οικογενειακή αφήγηση, χρησιμοποιήθηκε για να εντοπιστεί και να διασωθεί μετά την κατάρρευση ξενοδοχείου από σεισμό. Χρόνια αργότερα πέρασε στον πατέρα της, ο οποίος συμμετείχε σε αποστολή σπηλαιολογίας. Όταν μέλη της ομάδας εγκλωβίστηκαν, οι άλλοι φακοί και οι μπαταρίες τους εξαντλήθηκαν. Ο συγκεκριμένος φακός συνέχισε να λειτουργεί και βοήθησε στην προσπάθεια απεγκλωβισμού.
Η «Mercedes» του 1948
Η παλιά χειροκίνητη ραπτομηχανή «Mercedes» της Λυδίας Παπανικολάου οδηγεί στην Καβάλα της μεταπολεμικής περιόδου. Αγοράστηκε το 1948 με χρήματα που συγκεντρώθηκαν από τη σκληρή εργασία στα καπνομάγαζα. Τότε η ραπτομηχανή ήταν βασικό εργαλείο του σπιτιού: τα ρούχα ράβονταν, διορθώνονταν και ξαναχρησιμοποιούνταν. Ακόμη και μια διακοπή ρεύματος μέσα σε έντονη καταιγίδα δεν σταματούσε τη δουλειά, αφού οι λάμπες πετρελαίου έδιναν το απαραίτητο φως, αν και η βιασύνη είχε οδηγήσει και σε ένα οικογενειακό ευτράπελο, όταν μια γυναίκα έραψε κατά λάθος και την άκρη της ποδιάς της.
Το φως μιας άλλης καθημερινότητας
Η λάμπα πετρελαίου της Σοφίας-Αποστολίας Παναγιωτίδου, που αγοράστηκε στην Καβάλα το 1942, χρησιμοποιούνταν για τις δουλειές του σπιτιού, για το διάβασμα των παιδιών αλλά και για καθημερινές εργασίες που σήμερα μοιάζουν μακρινές. Η πιο ζωντανή ανάμνηση, όμως, αφορά τα παιδιά που μαζεύονταν γύρω της και έπαιζαν θέατρο σκιών, φτιάχνοντας τις δικές τους ιστορίες.
Ένα πιάνο που πέρασε από γενιά σε γενιά
Το παλιό πιάνο της Λυδίας Προκόβα-Παπαδοπούλου κατασκευάστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα στο Βερολίνο και έφτασε στην Καβάλα. Μέσα στο ίδιο το όργανο βρέθηκαν σημειώσεις που δείχνουν ότι το 1936 αποκτήθηκε για να μάθει ένα κορίτσι πιάνο. Το 1958 αγοράστηκε από τη γιαγιά της μαθήτριας για να μάθει μουσική η θεία της. Ακολούθησαν οικογενειακές γιορτές, τραγούδια και αμέτρητες ώρες μελέτης. Στο τέλος, το πιάνο έγινε ένα αντικείμενο που ένωσε διαφορετικές γενιές.
Όταν η οικογενειακή μνήμη γίνεται ιστορία της πόλης
«Τι θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως “Ιστορία της πόλης μας”; Είναι μόνο τα αρχαία μνημεία και οι ημερομηνίες στα βιβλία; Τι συμβαίνει με την ιστορία που δεν έχει επισήμως καταγραφεί;» διερωτώνται οι υπεύθυνες εκπαιδευτικοί του προγράμματος, Δρ. Λυδία Πετρίδου και Δρ. Αναστασία Μαρκουλίδου.
Για τις δύο εκπαιδευτικούς, η απάντηση βρίσκεται ακριβώς στις ιστορίες που περνούν προφορικά από τους γονείς, τους παππούδες και τις γιαγιάδες. «Τα παλιά αντικείμενα», τονίζουν στο ΑΠΕ – ΜΠΕ, «λειτουργούν ως σιωπηλοί “μάρτυρες” ενός τρόπου ζωής που δεν υπάρχει πλέον και μπορούν να ενεργοποιήσουν μνήμες, οι οποίες διαφορετικά θα έμεναν ιδιωτικές ή θα χάνονταν».
Οι μαθητές δεν έμειναν, λοιπόν, μόνο στην περιγραφή των αντικειμένων. «Αναζήτησαν πληροφορίες, πήραν συνεντεύξεις, κατέγραψαν και αποδελτίωσαν το υλικό και στη συνέχεια το παρουσίασαν αξιοποιώντας την τεχνολογία. Κάθε αντικείμενο κρύβει μία ανάμνηση, ένα συναίσθημα και αποτελεί τεκμήριο αλλοτινών εποχών που έχουν αφήσει μία γοητευτική παρακαταθήκη», σημειώνουν στο ΑΠΕ – ΜΠΕ οι δύο εκπαιδευτικοί.
Ο διευθυντής του Μουσικού Σχολείου Καβάλας Γιάννης Κακάρας, από την πλευρά του, τονίζει τη συλλογική διάσταση της προσπάθειας. Όπως αναφέρει, οι μαθητές εργάστηκαν με τη στήριξη των εκπαιδευτικών και των οικογενειών τους, αξιοποιώντας γνώσεις και δεξιότητες από τη Γλωσσική Διδασκαλία, τη Νεοελληνική Λογοτεχνία και την Ιστορία.
Μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ, κάνει ιδιαίτερη αναφορά στη συμβολή των οικογενειών, οι οποίες, όπως επισημαίνει, «προσέφεραν πολύτιμες αναμνήσεις, προσωπικές μαρτυρίες και οικογενειακές ιστορίες. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, κάθε παιδί συνέβαλε σε μια συλλογική αλυσίδα καταγραφής και διάσωσης της προφορικής ιστορίας της πόλης».
Η διάκριση στον διαγωνισμό ήρθε ως αναγνώριση αυτής της συλλογικής δουλειάς. Πίσω από το 2ο βραβείο, όμως, υπάρχει κάτι μεγαλύτερο από μια σχολική επιτυχία: 37 αντικείμενα που έγιναν 37 μικρές ιστορίες της Καβάλας και 37 παιδιά που έγιναν οι κρίκοι μιας αλυσίδας η οποία συνδέει την οικογενειακή μνήμη με την ιστορία της πόλης.
Τον πανελλήνιο διαγωνισμό συνδιοργάνωσαν η Διεύθυνση Υποστήριξης Προγραμμάτων και Εκπαίδευσης για την Αειφορία της Γενικής Διεύθυνσης Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης του υπουργείου Παιδείας μέσω του τμήματος Εκπαιδευτικής Ραδιοτηλεόρασης και Ψηφιακών Μέσων, μαζί με το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου, Οπτικοακουστικών Μέσων & Επικοινωνίας, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, το τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας του Ιονίου Πανεπιστημίου και το τμήμα Ψηφιακών Τεχνών και Κινηματογράφου του ΕΚΠΑ.
του ανταποκριτή μας Β. Λωλίδη
* Οι φωτογραφίες προέρχονται από το σχέδιο της βραβευμένης ψηφιακής δημιουργίας της ομάδας των μαθητών του Μουσικού Σχολείου Καβάλας
