Από την 29η Οκτωβρίου και για μέρες, ο ρόλος του Τύπου στα Χανιά ήταν να μεταφέρει κάθε αντίδραση σε όσα άρχιζε να ζει η Ελλάδα. Σχόλια, επίσημες θέσεις για το ΟΧΙ του Ιωάννη Μεταξά και η στάση του απλού κόσμου στο κάλεσμα για στράτευση κυριαρχούσαν στις δημοσιεύσεις.
Μέσα από τα δημοσιεύματα αναδύεται και το διάγγελμα του υπουργού Γενικού Διοικητή Κρήτης προς τον κρητικό λαό, αμέσως μετά το ΟΧΙ του Μεταξά, στο οποίο αναφέρει μεταξύ άλλων ότι από το πρωί της 28ης Οκτωβρίου η Ελλάδα μάχεται για την ανεξαρτησία της και πως οι Κρήτες δεν θα επιτρέψουν να μολυνθούν ξανά τα χώματά τους από δεινά.
Συγκεκριμένα, αναφέρει: «Η Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς καὶ ἡ Εθνική Κυβέρνησης προασπίζοντες την τιμὴν καὶ τὴν ἀκεραιότητα τῆς Πατρίδος ἠρνήθησαν να παραχωρήσουν ἑλληνικὰ ἐδάφη ἀπορρίψαντες τὰς Ἰταλικὰς ἀξιώσεις. Από τῆς πρωίας τῆς σήμερον ἡ Ἑλλὰς μάχεται ὑπὲρ τῆς ἀπ εξαρτησίας της. Ἡ Ἑλλὰς ἡ ὁποία δὲν ἔδωσε τὸν πολιτισμὸν μόνον εἰς τὸν κόσμον ὁλόκληρον ἀλλ’ ἐδίδαξε διά μέσου τῶν αἰώνων τους λαοὺς πῶς πρέπει να προσπίζωνται τὰ ἐθνικὰ ἰδανικά, τῶν ὁποίων πολυτιμότερον εἶναι ἡ ἐλευθερία, ἡ Ἑλλὰς ἐπαναλαμβάνομεν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ δόσῃ ἄλλην ἀπάντησιν εἰς τὰς ἀπ ξιώσεις τοῦ ἐπιδρομέως. Μὲ τὴν βοήθειαν τοῦ Θεοῦ, μὲ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἡνωμένον καὶ μὲ πίστιν… Οι Κρήτες γνωρίζουν τὰ δεινὰ τὰ ὁποῖα ἐππέστη ή Νήσος μας ἀπὸ τοὺς Ενετούς καὶ δὲν θὰ ἐπιτρέψουν να μολυνθοῦν διὰ μίαν ἀκόμη φορὰν τὰ Αγιά της χώματα. Ζητῶ ἀπὸ τὸν Κρητικὸν λαὸν πειθαρχίαν καὶ αὐταπάρνησιν καὶ νὰ εἶναι βέβαιος ὅτι ἡ νίκη θὰ εἶς και μαζί μας». Χανιά 28 Οκτωβρίου 1940 Ο Υπουργός Γενικός Διοικητής Κρήτης Π. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ
Την Τετάρτη 30 Οκτωβρίου 1940, οι κάτοικοι των Χανίων μαθαίνουν πως ο βασιλέας Γεώργιος ο Β’ ανέλαβε τη γενική αρχηγία των ενόπλων δυνάμεων της χώρας. Παράλληλα, με τηλεγράφημα του Πρακτορείου Ρόιτερ δημοσιεύτηκε ότι «Ο Αγγλικός Στόλος και η Αεροπορία διετέθη μαζί με τις ένοπλες δυνάμεις της Μέσης Ανατολής για την ενίσχυση της Ελλάδας», ενώ την ίδια ώρα ο Έλληνας πρεσβευτής στη Ρώμη ανακλήθηκε από την Ελληνική Κυβέρνηση.
Μεταξύ πολλών άλλων και μέσα στη συνεχή ροή ειδήσεων, οι Χανιώτες έμαθαν επίσης ότι ο πρωθυπουργός της Αγγλίας Τσώρτσιλ και ο Ιωάννης Μεταξάς επικοινώνησαν μεταξύ τους, με τον Τσώρτσιλ να διαβεβαιώνει πως: «…ἡ ̓Αγγλία θα παράσχῃ ἄμεσον βοήθειαν πρὸς τὴν Ἑλλάδα θεωροῦσα αὐτὴν ὡς σύμμαχον εἰς τὸν κατὰ τοῦ κοινοῦ ἐχθροῦ ἀγῶνα. Πολεμῶμεν κοινόν ἐχθρὸν καὶ θὰ μοιραστθῶμεν τ ̓ ἀγαθὰ τῆς νίκης ὅταν αὐτὴ ἐπιτευχθῇ». Σημαντική ήταν και η είδηση από το Κάιρο, σύμφωνα με την οποία: «Ἡ ἐνταῦθα Αγγλική πρεσβεία δι ̓ ανακοινώσεως της γνωρίζει ὅτι ἂν ἡ Ἰταλία προβῇ εἰς τὸν βομβαρδισμὸν τῶν ̓Αθηνών ἡ ̓Αγγλικὴ ἀεροπορία θὰ προβῇ εἰς ἀντίποινα διὰ τοῦ βομβαρδισμοῦ τῆς Ρώμης». Στο ίδιο μήκος κύματος, ανταπόκριση από το Λονδίνο ανέφερε την επόμενη κιόλας ημέρα της έναρξης του πολέμου: «Όλαι αἱ ‘Αγγλικαὶ ἐφημερίδες ἀφιερώνουν μακρά σχόλια διὰ τὴν θαρραλέαν στάσιν τῆς Ἑλλάδος κατὰ τῶν ἀπαιτήσεων τοῦ Αξονος καὶ τονίζουν, ὅτι ἄλλα Κράτη ισχυρότερα καὶ καλλίτερον ἐξοπλισμένα ἐπροτίμησαν νὰ κύψουν τὸν αὐχένα καὶ νὰ ὑποδουλωθοῦν καὶ φρονοῦν ὅτι μετὰ τὴν εἴσοδον τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸν πόλεμον, ὁ ̓Αγγλικός στόλος θα παίξη σημαίνοντα ρόλον εἰς Μεσόγειον».
Άλλη σημαντική είδηση ενημέρωσε τους Χανιώτες ότι το ΟΧΙ του Ιωάννη Μεταξά έφτασε και στην Τουρκία, με τον τουρκικό Τύπο να γράφει μεταξύ άλλων ότι: «Ο Τουρκικὸς λαὸς ὑπεδέχθη μετ’ έν θουσιασμοῦ τὴν ἀνδρικὴν στάσιν τῆς Ἑλλάδος. Ὁ Τύπος ἀφιερώνει υπέροχα ἄρθρα ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος. Ο κ. Σαράτσογλου ἔσχε μακρὰν συνομιλίαν μετὰ τοῦ ̓Αγγλου καὶ τοῦ Ελληνος πρεσβευτοῦ». Σε αυτή τη συνάντηση, σύμφωνα με την είδηση που διάβασαν οι Χανιώτες: «…ο Τούρκος Υπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Σαράτσογλου συνωμίλησε σήμερον διὰ μακρῶν μετὰ τῶν ἐν ̓Αγκύρᾳ Έλληνος καὶ Αγγλου Πρεσβευτών. Εδηλώθη ἐπισήμως ὅτι ἂν ἡ Βουλγαρία τολμήση ν’ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Ἑλλάδος ἡ Τουρκία εἶναι ἀποφασισμένη να πολεμήσωμεν». Σε άλλο σχόλιο της εποχής διαβάζουμε ότι: «Ο Μωαμεθανικός κόσμος τῶν Ἰνδιῶν ἐκφράζει τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Τουρκία θὰ ἐκπληρώσῃ τὰς πρὸς τὴν Ἑλλάδα υποχρεώσεις της… Εἰς τὰς Ἰνδίας ὁ λαὸς ὑπεδέχθη ἐνθουσιωδῶς τὴν ἔξοδον τῆς Ἑλλάδος, ἡ ἀνδρική στάσις τῆς ὁποίας ἀποτελεῖ ἕν γενναῖον κτύπημα ἀφορῶντα τὴν Ἑλλάδα εἰς τὰς μεθόδους τοῦ ̓́Αξονος».
Υπήρξε και είδηση για την αντίδραση από το Βελιγράδι, όπου αναφέρεται πως: «Εἰς τὴν Σερβίαν ὁ λαὸς ὑπεδέχθη μετ’ ἐνθουσιασμοῦ τὴν ἀνδρικήν στάσιν τῆς Ἑλλάδος». Η αντίδραση στη Βουλγαρία, σύμφωνα με τα τηλεγραφήματα που έφταναν στα Χανιά από ανταποκριτές της Αθήνας και αναπαράγονταν ως είδηση, ήταν ότι: «Εἰς τὴν Βουλγαρίαν ὑπεδέχθησαν μετά ψυχραιμίας τὴν εἴδησιν περί τῶν ἐν Ἑλλάδι πραγμάτων, Διετάχθη μετακίνησις στρατιωτικών δυνάμεων προς νότον. Ο κ. πρωθυπουργός ἐδήλωσε, ὅτι ἡ Βουλγαρία δὲν θα προβάλλη δυσχερείας εἰς τὸ ἔργον τῶν γειτόνων της». Είδηση από την Οτάβα ενημέρωνε επίσης τους Χανιώτες πως: «Ο πρωθυπουργὸς τοῦ Καναδᾶ ἐξέφρασε την συμπάθειάν του πρὸς τὸν ̔Ελληνικὸν λαὸν διὰ τὴν ἀνδρικὴν στάσιν του. Η πρᾶξις αὕτη, ἐτόνισεν ὁ Καναδός Πρωθυπουργός, τοῦ ̓Αξονος κατὰ τῆς Ἑλλάδος τῆς ἀρχαιοτάτης ἀκροπόλεως τῆς ἐλευθερίας ἀποτελεί πρᾶξιν ἄνανδρον».
Ειδησεογραφική αναφορά παρουσίαζε επίσης τη θέση και την εκτίμηση της Ουάσιγκτον για τα γεγονότα στην Ελλάδα. Έτσι, στα Χανιά στις 2 Νοεμβρίου 1940, έμαθαν ότι: «Εἰς τάς Ηνωμ. Πολιτείας τά γεγονότα τῆς Ἑλλάδος ἀπέσπασαν την συμπάθειαν όλοκλήρου τοῦ ̓Αμερικανικού λαοῦ καὶ ἐκφράζεται ή πεποίθησις, ὅτι ἡ ̓Αγγλία θα σταθῇ συμπαραστάτης αύτῆς ἐκπληροῦσα τούς όρους περὶ ἐγγυήσεως τῆς ἐδαφικής της ακεραιότητος…. Ὁ Ελλην πρεσβευτής κ. Διαμαντόπουλος ἔσχε μακρὰν συνομιλίαν μετά τοῦ υφυπουργοῦ τῶν ἐξωτερικῶν κ. Γουέλες. Εἰς δηλώσεις του ἐτόνισεν, ὅτι συνειργάσθη μετά τοῦ κ. Ούἐλλες διά γενικά ζητήματα». Σχόλια για το ΟΧΙ του Μεταξά μαθαίνονταν και δημοσιεύονταν στα Χανιά, όπως για παράδειγμα πως: «Εἰς τὴν Αἴγυπτον ἡ εἴδησις περὶ κηρύξεως τοῦ Ἑλληνοϊταλικοῦ πολέμου δὲν ἐπροξένησεν ἔκπληξιν, διότι ἡ ἔξοδος αὐτῆς παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς ̓Αγγλίας ἐθεωρεῖτο βεβαία καὶ ἀναπόφευκτος… Η Αἰγυπτιακή κυβέρνησις καὶ ὁ λαὸς ἔλαβον ὑπ’ ὄψει των σοβαρῶς τὴν ἀνδρικὴν στάσιν Ελλάδος ἡ ὁποία ἐδέχθη πρώτη τὴν παραβίασιν τῶν λόγῶν καὶ τῶν ὑποσχέσεων τοῦ κ. Μουσολίνι».
Τους Χανιώτες ενθουσίασαν και ειδήσεις για τη στάση των Ελλήνων στο κάλεσμα για πόλεμο, όπως η πληροφορία ότι: «Εἰς τὰ κατὰ τόπους έλληνικά προξενεῖα χιλιάδες Ελλήνων σπεύδουν νὰ καταταγούν διὰ νὰ πολεμήσουν παρὰ τὸ πλευρόν τῶν ἀδελφῶν των». Τηλεγραφήματα από την Αίγυπτο που δημοσιεύονταν στα Χανιά έκαναν λόγο και για περίπου 20.000 Έλληνες εφέδρους, έτοιμους προς αναχώρηση από τις ελληνικές παροικίες, ενώ περιέγραφαν τον ακάθεκτο ενθουσιασμό του ελληνικού στοιχείου και τη συνύπαρξη με Άγγλους και Γάλλους στους δρόμους με ιαχές: «Κάτω η Ιταλία». Κάλεσμα όμως υπήρξε και από τον ΙΕΡΟ ΛΟΧΟ ΜΑΘΗΤΩΝ, ο οποίος ανέφερε: «Μαθηταὶ / ̓Αδέλφια ἐλᾶτε νὰ δώσωμε μαζὺ τὸν ὅρκον στὶς ψυχὲς τῶν νεκρῶν συναδέλφων. Ελᾶτε νὰ συνεχίσωμεν τὴν ἱστορίαν ποὺ χάραξαν ἐκεῖνοι, νὰ ὑπερασπίσωμε ἐκεῖνο γιὰ τό ὁποῖον ἐσπειραν τὸν πολυτιμο σπόρο τὰ λεβέντικά τους κορμιά. Σκεφθῆτε τὴν ἐπιθανάτιον ἀγωνίαν ἐκείνων γιὰ μᾶς. Καὶ ἐμεῖς ἔχομε καθῆκον νὰ ἐκτελέσῶμε την τελευταία τους ἐπιθυμία. Αδέλφια μιμηθῆτε μας σἂν τὸ ζητᾶ ἡ πατρίδα τοῦ νικητή ὁ θάνατος εἶνε χαρά, κι ̓ ἐλπίδα. Καταταγῆτε ἐθελονταὶ εἰς τὸν Ἱερόν λόχον τῶν Μαθητῶν. Εγγραφές γινονται κάθε μέρα στὸ Γυμνάσιον ̓Αρρένων. (Εκ τῆς Ἐπιτροπῆς)».
Στην εφημερίδα ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ διαβάζουμε στις 2 Νοεμβρίου 1940 πως: «Τά Ελληνικά στρατεύματα διέσπασαν τήν συνοριακήν γραμμήν», ενώ ειδησεογραφικό πρακτορείο από το Βελιγράδι ενημέρωνε ότι υπήρξαν συγκρούσεις στην ελληνοαλβανική μεθόριο με μεγάλες απώλειες και ότι τα ελληνικά στρατεύματα διέσπασαν τη συνοριακή γραμμή και προχώρησαν σε βάθος 8 μιλίων στο αλβανικό έδαφος. Σε άλλη δημοσιευμένη είδηση του Πρακτορείου Ρόιτερ, διαβάζουμε πως: «Τὸ Ρώϋτερ πληροφορεῖται ὅτι ἡ κυριωτέρα ἐπίθεσις τῶν Ιταλῶν ἐξεδηλώθη εἰς τὸν τομέα τῆς Φλωρίνης, μὲ ἀντικειμενικὸν σκοπὸν τὴν κατάληψιν τῆς Θεσσαλονίκης, ἀπεχούσης 160 χιλιόμετρα ἀπὸ τῶν συνόρων. Ολαι αἱ μέχρι τοῦδε Ἰταλικαὶ ἐπιθέσεις, κατὰ τομέως κατὰ τὰς χθεσινὰς κατὰ Ελληνικῶν ἐδαφῶν ἐπιδρομὰς Ἰταλικών αεροπλάνων δύο ἐκ τούτων κατερρίφθησαν. Ολα τὰ Έλληνικὰ ἐπέστρεψαν σῶα εἰς τὰς βάσεις των». Οι πληροφορίες από το Λονδίνο και τον εκεί ανταποκριτή ανέφεραν ακόμη ότι: «…ὅτι παρὰ τὰς ἐπανειλημμένας ἐπιθέσεις καὶ τὰς βαρείας ἀπωλείας τῶν Ἰταλῶν εἰς τὴν Ἑλληνοαλβανικὴν μεθόριον, τὰ ἑλληνικὰ στρατεύματα ἔχουν καθηλώσῃ τὸν ἐχθρὸν εἰς τὰς θέσεις του καὶ εἴς τινα σημεῖα τὸν ἀπώθησαν πέραν τῶν συνόρων».
Η ζωή συνεχιζόταν, με την καθημερινότητα στα Χανιά να διατηρείται μέσα στην ανησυχία και το ενδιαφέρον για τις εξελίξεις, ενώ οι κάτοικοι προσπαθούσαν να κρατήσουν μια ρουτίνα που θα τους έδινε ελπίδα και αισιοδοξία. Στο κλίμα των πρώτων 24ώρων αποφασίστηκε και για τα Χανιά τα θέατρα και οι κινηματογράφοι να μη διακόψουν τις παραστάσεις τους, αρκεί να συμμορφώνονται επακριβώς με τις οδηγίες για την αντιαεροπορική άμυνα, ενώ οι εφημερίδες έγραφαν πως την επομένη, δηλαδή την 29η Οκτωβρίου, από τις 2.45 μ.μ. της χθεσινής ημέρας, κατά την οποία σημειώθηκε ο τρίτος αεροπορικός συναγερμός, δεν καταγράφηκε άλλος μέχρι τις 11.30 π.μ. της σήμερον και η νύχτα κύλησε ήρεμα.
Μ. Λαμπαθάκης
