Φέτος συμπληρώνεται ένας αιώνας ζωής και προσφοράς της Ακαδημίας Αθηνών, που από την ίδρυσή της τον Μάρτιο του 1926 ενισχύει την επιστημονική έρευνα με πλούσιο ερευνητικό και εκδοτικό έργο, υποτροφίες και βραβεία σε ερευνητές. Πόσο κοντά όμως, στο ευρύ κοινό είναι το ανώτατο πνευματικό ίδρυμα της χώρας; Πόσοι γνωρίζουν το έργο των ερευνητικών κέντρων και των γραφείων ερεύνης του, με τη σημαντική προσφορά όχι μόνο σε συγκεκριμένα επιστημονικά πεδία, αλλά και στην ευρύτερη κοινωνία εντός και εκτός της Ελλάδας;
«Η Ακαδημία Αθηνών βρίσκεται στην υπηρεσία της κοινωνίας. Δεν είναι ένας θεσμός αποκομμένος από την καθημερινή μας ζωή, αλλά όλη η δουλειά μας, όλα τα επιστημονικά πεδία που υπηρετούμε ως ακαδημαϊκοί, αφορούν άμεσα την ελληνική κοινωνία και τους Έλληνες», τονίζει ο ακαδημαϊκός Μιχάλης Κοσμόπουλος, καθηγητής Αρχαιολογίας στην Διακεκριμένη Έδρα Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Missouri του St. Louis των ΗΠΑ και διακεκριμένος αρχαιολόγος, που έχει ερευνήσει ανασκαφικά μερικές από τις πιο εμβληματικές θέσεις στην Ελλάδα (Ελευσίνα, Μυκήνες, Αρχαία Κόρινθος, Πύλος, Ιθάκη) και στην Ουκρανία (Ολβία), ενώ από το 1999 διευθύνει τη σημαντική ανασκαφή της Αρχαιολογικής Εταιρείας στην Ίκλαινα Μεσσηνίας.
Αφορμή για τη συνομιλία μας στάθηκε η διάλεξη που θα δώσει την Παρασκευή 27 Φεβρουαρίου στο Μέγαρο Μουσικής με τίτλο «Θησαυροί της γης και της μνήμης. Η συμβολή της Ακαδημίας Αθηνών στην ελληνική αρχαιολογία», μετά την οποία θα ακολουθήσει συζήτηση με τη δημοσιογράφο Τασούλα Επτακοίλη. Στην ομιλία του, ο Μ. Κοσμόπουλος θα επικεντρωθεί σε άξονες, όπως οι απαρχές του ελληνικού πολιτισμού και η σημασία της θρησκείας στην αρχαιότητα και στο Βυζάντιο, το έργο των ερευνητικών κέντρων και των αρχαιολόγων της Ακαδημίας Αθηνών στην αποκάλυψη και ανάδειξη μνημείων, και η σημασία της αρχαιολογίας για την ιστορική μας μνήμη.
Η εκδήλωση, όπως και οι υπόλοιπες διαλέξεις που προηγήθηκαν ή θα ακολουθήσουν στο πλαίσιο της συνεργασίας του Μεγάρου Μουσικής και της Ακαδημίας Αθηνών στο πρόγραμμα Megaron Plus, εντάσσεται στον επετειακό εορτασμό του ανώτατου πνευματικού ιδρύματος της χώρας, σηματοδοτώντας την εξωστρέφεια που το ίδρυμα επιδιώκει και σταδιακά κατακτά. «Η Ακαδημία Αθηνών περιβάλλεται από ένα πέπλο μυστηρίου, που ξεκινά από παλιά. Αλλά στην πραγματικότητα είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αλλάζει και εξελίσσεται με τους καιρούς, που τώρα απαιτούν διαφορετική προσέγγιση», επισημαίνει ο ίδιος, τονίζοντας τα κύρια πλεονεκτήματα που προσφέρει η Ακαδημία Αθηνών.
Πρόσφατα η Ακαδημία πήρε μία τεράστιας σημασίας παγκόσμια πρωτοβουλία με την ίδρυση του Διεθνούς Κοινού των Ακαδημιών. «Είναι μια πρωτοβουλία που φέρνει την Ελλάδα στο επίκεντρο του διεθνούς πεδίου σκέψεως και στοχεύει στο να συντονίσει την έρευνα για τα μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα. Ένα τέτοιο πρόβλημα είναι, π.χ., η κλιματική αλλαγή, που επηρεάζει τις ζωές όλων μας, πρόβλημα για το οποίο χρειάζονται άμεσες ενέργειες με διεθνή συμμετοχή», επισημαίνει ο ίδιος.
Και επεξηγεί: «Πρακτικά αυτό γίνεται μέσω των τεχνικών και εξειδικευμένων γνώσεων που οι ακαδημαϊκοί προσφέρουν στις κυβερνήσεις τους και που συμβάλλουν στη διαμόρφωση αποφάσεων για τη βελτίωση της ζωής του μέσου πολίτη. Από την άλλη πλευρά, οι Ακαδημίες έχουν τη δυνατότητα να επιμορφώσουν τον κόσμο και να επηρεάσουν θετικά την κοινή γνώμη, ξεχωρίζοντας την αλήθεια από τα ψέμματα που, ιδιαίτερα τη σημερινή εποχή, συσκοτίζουν μεγάλα και σημαντικά θέματα.
«Ειδικά για την αρχαιολογία, πιστεύω ακράδαντα ότι ο σκοπός της είναι η σύνδεση με την κοινωνία. Οι ανασκαφές και οι αρχαιολογικές ανακαλύψεις γίνονται για να καταλάβουμε καλύτερα την ιστορία μας, το παρελθόν μας, γιατί μόνο έτσι μπορούμε να καταλάβουμε και το παρόν μας», τονίζει ο Μιχάλης Κοσμόπουλος.
Η Ίκλαινα είναι ανασκαφή της Αρχαιολογικής Εταιρείας και διεξάγεται με την άδεια και τη συνεργασία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας. Είναι από τις λίγες μυκηναϊκές θέσεις στην περιοχή της Μεσσηνίας που έχουν ανασκαφεί συστηματικά, με την έρευνα του Μ. Κοσμόπουλου να έχει φέρει στο φως μία ιδιαίτερα σημαντική πόλη της μυκηναϊκής εποχής (περ. 1600-1100 π.Χ.).
Και η αρχαιολογία; «Η Ακαδημία Αθηνών είναι πρωτοπόρος στις διεθνείς αυτές προσπάθειες και είναι σημαντικό να καταλάβει ο κόσμος ότι όλοι μας εργαζόμαστε για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής του μέσου πολίτη».
Είναι σαφές ότι οι ανασκαφές δεν τελειώνουν ποτέ. «Απλώς φτάνεις σε ένα σημείο που έχεις αποκαλύψει αρκετά για να καταλάβεις την έκταση, τη λειτουργία, την ιστορική της σημασία. Από εκεί και πέρα, φυσικά δεν τελειώνει», εξηγεί ο καθηγητής.
Η Ίκλαινα μπορεί να έχασε την μυκηναϊκή αίγλη της, όμως το κυκλώπειο κτίριο και πολλά από τα μνημειώδη κτίσματα της περιόδου δεν καλύφθηκαν ποτέ. «Τέσσερις αιώνες -ίσως- μετά την καταστροφή της Ίκλαινας έχουμε την Ιλιάδα. Εκεί, κατά τα φαινόμενα, η Ίκλαινα αναφέρεται ως μία από τις πρωτεύουσες του βασιλείου του Νέστορα», αναφέρει ο Μ. Κοσμόπουλος, υπογραμμίζοντας τη σημασία των μνημείων στη διατήρηση της μνήμης και της πολιτιστικής κληρονομιάς.
