Η Ελληνική Αρχιτεκτονική παρουσιάζεται μέσα από μια έκθεση στο Παλιό Καπνεργοστάσιο του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων, η οποία είναι επισκέψιμη έως τις 17 Ιανουαρίου 2027. Με τίτλο «Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα – Η Μυστηριακή Γλώσσα του Σχήματος», φωτίζει την πορεία της από την αρχαιότητα έως τα ρεύματα του σήμερα.
Η αρχιτεκτονική σε κάθε εποχή δεν είχε μόνο στόχο να καλύπτει τις οικιστικές ανάγκες, αλλά συνέβαλε στη διαμόρφωση της συλλογικής ταυτότητας και του κοινωνικού γίγνεσθαι, αντανακλώντας την πολιτιστική στάθμη και τον χαρακτήρα των λαών. Στην έκθεση, που εγκαινιάσθηκε στο Καπνεργοστάσιο, η διαδρομή της στην Ελλάδα ξεδιπλώνεται από τη λαμπρή εποχή της αρχαιότητας, περνά από την εξέλιξη της παραδοσιακής μορφής της και φτάνει μέχρι τα σημερινά ρεύματα.
Η διοργάνωση συνδιοργανώνεται από το Citylab, το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας (ΤΕΕ) και με την αρωγή της Βουλής των Ελλήνων, ενώ την επιμέλεια έχουν οι Σταύρος Αλιφραγκής, Μανόλης Κορρές, Παναγιώτης Πάγκαλος και Δημήτρης Φιλιππίδης. Η έκθεση αρθρώνεται γύρω από φωτογραφικά τεκμήρια, μακέτες και έργα σύγχρονων Ελλήνων καλλιτεχνών, συνδέοντας την αρχιτεκτονική με τις εικαστικές τέχνες.
Όπως εξηγεί στον Δρ Γιώργη -Βύρωνα Δάβο ο Παναγιώτης Πάγκαλος, η έκθεση αρύει τον υπότιτλο της «Η μυστηριακή γλώσσα του σχήματος» από μία φράση του Δημήτρη Πικιώνη και είναι αφιερωμένη όχι μόνο στην αρχιτεκτονική, αλλά κυρίως στη σχέση της με τις άλλες Καλές Τέχνες. Για τον ίδιο λόγο, όπως λέει, οι τέσσερις Καλές Τέχνες συνυπάρχουν σε αυτή την έκθεση.
Ο κος Πάγκαλος αναφέρεται και στη στήριξη του προέδρου της Βουλής των Ελλήνων Νικήτα Κακλαμάνη, από την αρχική πρόταση, που είχε συνδεθεί με τη συζήτηση για τη δημιουργία ενός Μουσείου Αρχιτεκτονικής για την Ελλάδα, έως την τελική διοργάνωση. Το βασικό μέρος της έκθεσης αναπτύσσεται σε τρεις μεγάλες αίθουσες του Καπνεργοστασίου, δημιουργώντας μια ροή για τον επισκέπτη, ώστε να δει τι έχει κατασκευαστεί από την προϊστορία μέχρι σήμερα, ενώ οι 11 καλλιτέχνες απαντούν ο καθένας με τον δικό του τρόπο στο ερώτημα τι είναι αρχιτεκτονική.
Για τη σημασία της έκθεσης στη μεγάλη διάρκεια της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα και στη σχέση της με τη σύγχρονη τέχνη, ο κος Αλιφραγκής σημειώνει ότι το εγχείρημα προσπάθησε φιλόδοξα να μιλήσει για την αρχιτεκτονική σε όλη της την ιστορική έκταση. Τονίζει επίσης πως η έκθεση λειτουργεί σαν αρχείο και όχι σαν βιβλίο, δίνοντας στους επισκέπτες τη δυνατότητα να συνθέσουν οι ίδιοι τις αναγνώσεις τους, μέσα από έναν διάλογο με το παρελθόν και με το μέλλον της αρχιτεκτονικής.
Ο κος Κορρές επισημαίνει ότι για το ευρύ κοινό τα ιστορικά μνημεία δεν είναι σήμερα πια αρχιτεκτονική, αλλά ερείπια, γι’ αυτό και στην έκθεση τα αρχαία εμφανίζονται μόνο με ολοκληρωμένα σχέδια. Με αυτόν τον τρόπο, εξηγεί, μπορούν να συγκριθούν με τα σημερινά ολόκληρα κτίρια και να αναδειχθεί η διαφορά ανάμεσα στην παλιά και στη σύγχρονη παραγωγή αρχιτεκτονικής.
Αναφερόμενος στη σύνδεση της αρχαίας αρχιτεκτονικής με τη συλλογική ταυτότητα της Αθήνας και το ελληνικό κράτος, ο κος Κορρές υπογραμμίζει ότι η αρχαία αρχιτεκτονική υπήρξε ισχυρός παράγοντας από τη δημιουργία του ελληνικού κράτους και μετά. Προσθέτει ότι εξακολουθεί να έχει αξία και επικαιρότητα, έστω και έμμεσα, μέσα από στρώματα εντυπώσεων, αναμνήσεων, λογοτεχνίας, αλλά και μέσω του κινηματογράφου και άλλων μέσων επικοινωνίας.
Στο ερώτημα ποιο χαρακτηριστικό ξεχωρίζει περισσότερο στην έκθεση, ο κος Αλιφραγκής απαντά πως η αρχιτεκτονική έχει περάσει από όλες τις πιθανές φάσεις μορφοκρατίας και λειτουργίας, όμως σήμερα μπορεί να επανασυνδεθεί με την κοινωνία. Όπως λέει, ζητούμενο είναι να μιλά ξανά στους ανθρώπους που ζουν και βιώνουν τα κτίρια, δίνοντας νόημα στη ζωή τους.
Για τη σύγχρονη Ελλάδα, ο κος Φιλιππίδης σημειώνει ότι η χρήση έρχεται τελευταία στη σκέψη, εκτός αν πρόκειται για καθαρά ωφελιμιστικό κτίριο, ενώ στις εντυπώσεις μετρά περισσότερο η μορφή και ιδιαίτερα η τολμηρότητά της. Θέτει επίσης το ζήτημα της προστασίας της αρχιτεκτονικής στην ιστορική της πορεία και λέει πως, παρά τις προόδους, δεν υπάρχουν ακόμη οι μηχανισμοί που θα δώσουν αξία στο παλιό μέσα από τη μεταποίηση, την επανάχρηση και την αποκατάστασή του.
Ο κος Κορρές προσθέτει ότι η αρχιτεκτονική είναι τα κτίρια, οι αρχιτέκτονες και η διαδικασία παραγωγής τους μέσω του σχεδιασμού, αλλά και το σώμα γνώσεων που συγκροτεί τη θεωρία της, καθώς και η μετέπειτα μελέτη και ερμηνεία από άλλους. Το περιγράφει ως ένα τετράπτυχο που συνθέτει τον πληρέστερο ορισμό της αρχιτεκτονικής ως σύνθετου κοινωνικού, τεχνικού και καλλιτεχνικού περιεχομένου.
Η έκθεση, όπως τονίζει, φιλοδοξεί να αποτελέσει ένα έναυσμα για τη δημιουργία ενός αρχιτεκτονικού μουσείου στην Ελλάδα. Ο κος Κορρές εκφράζει τη λύπη του που η χώρα δεν διαθέτει ακόμη έναν τέτοιο εξειδικευμένο θεσμό, παρότι διάφορες πτυχές της αρχιτεκτονικής υπάρχουν ήδη σε γενικότερα μουσεία, και σημειώνει ότι η προοπτική αυτή φαίνεται να υποστηρίζεται και από την ηγεσία.
Ο κος Αλιφραγκής αναρωτιέται αν ένα ακόμη μουσείο είναι αναγκαίο, επισημαίνοντας πως ένα μουσείο μπορεί να λειτουργήσει και σαν «ταφόπλακα» αν αντιμετωπίζει κάτι ως κλειστό κεφάλαιο. Για την αρχιτεκτονική, όμως, ευελπιστεί πως ένας τέτοιος χώρος θα είναι ζωντανός, ανοιχτός στην έρευνα και στη συζήτηση, και θα φέρνει την κοινωνία πιο κοντά στο τι μπορεί να προσφέρει η αρχιτεκτονική στη σύγχρονη ζωή.
Την ίδια επιφύλαξη εκφράζει και ο κος Φιλιππίδης, λέγοντας ότι ένα μουσείο καλύπτει μόνο ένα μέρος της ανάγκης, ενώ χωρίς κοινωνική αποδοχή του ρόλου του αρχιτέκτονα το εγχείρημα κινδυνεύει να μείνει ανεπαρκές. Υπογραμμίζει ότι τα προβλήματα είναι βαθύτερα και αφορούν συνολικά την πολιτιστική παιδεία του τόπου, όχι μόνο την αρχιτεκτονική.
Ο ίδιος προσθέτει πως οι αρχιτέκτονες διαμαρτύρονται ότι δεν τους παίρνει κανείς στα σοβαρά, παρότι διαθέτουν τις ικανότητες να παράξουν πολύ σημαντικό έργο. Κατά τον κ. Φιλιππίδη, η αδιαφορία για τον ρόλο τους έχει ως αποτέλεσμα το χτισμένο περιβάλλον γύρω μας να είναι χαμηλότερο από τις δυνατότητες του τόπου και των ίδιων των δημιουργών.
Στο θέμα της τεχνητής νοημοσύνης, ο κος Αλιφραγκής αναγνωρίζει ότι θα αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο γύρω μας και ότι η αρχιτεκτονική δημιουργία δεν θα μείνει ανεπηρέαστη. Όπως τονίζει, το ζητούμενο είναι να αξιοποιηθούν αυτά τα εργαλεία προς όφελος της κοινωνίας και του ανθρώπου, ώστε να υπάρξει πρόοδος πέρα από όσα μπορούν να γίνουν μόνο με τις δικές μας δυνάμεις.
Ο κος Κορρές σημειώνει ότι η τεχνητή νοημοσύνη έχει ήδη πολύ σημαντικό ρόλο στην αναπαράσταση των αρχαίων μνημείων και συμβάλλει στις αναστατικές προσπάθειες. Όπως λέει, ήδη βοηθά με τρόπο που οι ειδικοί εκτιμούν και αξιοποιούν όσο μπορούν περισσότερο.
Γιώργης-Βύρων Δάβος
