Το υπουργείο Πολιτισμού προχωρά στη διάσωση και την ανάδειξη του Αρχοντικού Βουβάλη στην Κάλυμνο, ενός από τα σημαντικότερα νεότερα μνημεία του νησιού. Το έργο αποκατάστασης και επανάχρησης έχει προϋπολογισμό 1.350.000 ευρώ, εντάχθηκε στο Περιφερειακό Πρόγραμμα Ανάπτυξης Νοτίου Αιγαίου 2021-2025 και αναμένεται να ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2026.
Μετά την αποκατάσταση, το μνημείο με τη μεγάλη ιστορική και αρχιτεκτονική αξία θα αποδοθεί για επανάχρηση στην τοπική κοινωνία και στους επισκέπτες του νησιού, σύμφωνα με ανακοίνωση του ΥΠΠΟ. Πρόκειται για διώροφο κτίσμα με έναν επιπλέον υπερυψωμένο όροφο στο κέντρο της κύριας όψης, ενώ πιστό αντίγραφο του αρχικού κτηρίου είναι το παρακείμενο οίκημα της ίδιας οικογένειας, που σήμερα στεγάζει βρεφονηπιακό σταθμό.
Το οίκημα χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 19ου αιώνα και ήταν προικώο της Αικατερίνης Πελεκάνου, συζύγου του Νικόλαου Βουβάλη, ο οποίος το ανακαίνισε το 1894. Διαθέτει μοναδικά μορφολογικά και διακοσμητικά χαρακτηριστικά για ιδιωτικό κτίσμα της Καλύμνου, με νεοκλασικά στοιχεία που συνδυάζονται με λαϊκά, καθώς και με χαρακτηριστικούς αντιπροσωπευτικούς χώρους στο ισόγειο και αυξημένους ιδιωτικούς χώρους στον όροφο, στοιχείο που μαρτυρά το κύρος και τη θέση του ιδιοκτήτη στην κοινωνικοοικονομική δομή του νησιού.
Η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, δήλωσε: «Στρατηγική προτεραιότητα για το υπουργείο Πολιτισμού αποτελεί η προστασία και η ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς των νησιών του Αιγαίου». Η ίδια ανέφερε ακόμη ότι η αιγαιακή πολυνησία υπήρξε διαχρονικά κοιτίδα και σταυροδρόμι πολιτισμών, διαμορφώνοντας μια μοναδική ταυτότητα που πρέπει να διαφυλάττεται και να αναδεικνύεται.
Για την Κάλυμνο, όπως σημείωσε, η μνήμη, η παράδοση και η νεότερη πολιτιστική κληρονομιά συνυπάρχουν δημιουργικά. Το Αρχοντικό Βουβάλη, χαρακτηρισμένο από το 1972 ως έργο τέχνης και ενταγμένο στον κηρυγμένο αρχαιολογικό χώρο της Πόθιας, είναι χαρακτηριστικό δείγμα της νεοκλασικής νησιώτικης αστικής αρχιτεκτονικής που άνθισε στο νησί στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα.
Το επιβλητικό διώροφο κτήριο συνδυάζει νεοκλασικά και άλλα ιδιαίτερα μορφολογικά στοιχεία και συνδέεται άρρηκτα με την οικονομική και κοινωνική άνθηση της Καλύμνου την ίδια περίοδο, αλλά και με την ιστορία της οικογένειας Βουβάλη, η οποία συνέβαλε καθοριστικά στην πρόοδο και την ανάπτυξη του νησιού μέσω του εμπορίου σφουγγαριών. «Με την ολοκλήρωση του έργου της αποκατάστασης και της ανάδειξης του Αρχοντικού, διασώζουμε ένα εμβληματικό μνημείο», τόνισε η υπουργός.
Παράλληλα, πρόσθεσε ότι δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την επανέκθεση της αυθεντικής οικοσκευής, με κειμήλια που βρίσκονται στο εσωτερικό του Αρχοντικού, όπως αντίκες, έπιπλα εποχής και στοιχεία που αποτυπώνουν την αστική ζωή της εποχής. «Επενδύουμε σε ένα έργο που προστατεύει τη νεώτερη πολιτιστική κληρονομιά της Καλύμνου, αποδίδοντας συγχρόνως ένα ζωντανό μνημείο στους κατοίκους και στους επισκέπτες της», σημείωσε.
Σύμφωνα με την ανακοίνωση του ΥΠΠΟ, το Αρχοντικό παρουσιάζει τέσσερις οικοδομικές φάσεις. Η πρώτη τοποθετείται στο δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα, όταν το κτίσμα ήταν μικρότερο, με σχεδόν τετράγωνη κάτοψη και τυπολογία διώροφου διπλού σπιτιού του νησιού, ενώ στο ισόγειο υπήρχε δεξιά του διαδρόμου το «καθημερινό» και στο βάθος ο «κρέββατος», ενώ αριστερά βρίσκονταν δύο δωμάτια, το σημερινό «Γραφείο Βουβάλη» και η κουζίνα, που επικοινωνούσε με το υπόγειο των αποθηκευτικών χώρων.
Στον όροφο βρίσκονταν τα υπνοδωμάτια και η επίσημη «σάλα», με τον κεντρικό διάδρομο να λειτουργεί ως στοιχείο κατανομής τους. Η β’ οικοδομική φάση έγινε το 1894, υπό την επίβλεψη του Κερκυραίου αρχιτέκτονα Αλεξάνδρου Ανδρέη, και τότε πραγματοποιήθηκε η σημαντικότερη μετατροπή του οικήματος, με διατήρηση της βασικής λειτουργικής οργάνωσης και ριζικό ανασχεδιασμό της αρχιτεκτονικής έκφρασης, σε σύνθεση κλασικισμού, αναγέννησης και νεομπαρόκ με τοπικά παραδοσιακά χαρακτηριστικά.
Η μνημειακή κύρια όψη, οι μαρμάρινοι εξώστες, τα χυτοσιδηρά κιγκλιδώματα, τα ξύλινα διακοσμητικά στοιχεία και η ιδιαίτερη εσωτερική διαρρύθμιση συνθέτουν ένα αρχιτεκτονικό σύνολο υψηλής αισθητικής και ιστορικής αξίας. Πρόκειται για τη φάση κατά την οποία το διώροφο «τρίπτυχο σπίτι του Πελεκάνου» μετατράπηκε στο «Αρχοντικό Βουβάλη», δηλαδή στο κτίσμα που σώζεται σήμερα με την εξωτερική μορφή και την εσωτερική διάρθρωση και διακόσμηση των χώρων του.
Η ριζική επέκταση και ανακαίνιση δεν υπαγορεύτηκε από λειτουργικές ανάγκες ή από την επιδίωξη κοινωνικής προβολής του ιδιοκτήτη, αλλά συνδέθηκε με ένα σημαντικό εθνικό γεγονός: την επικείμενη επίσκεψη και φιλοξενία του Ελευθερίου Βενιζέλου στην οικία της οικογένειας Βουβάλη, στην υπό οθωμανική κυριαρχία Κάλυμνο. Γι’ αυτό πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες επεμβάσεις, ώστε το αρχοντικό να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της υποδοχής και της αξιοπρεπούς φιλοξενίας του διακεκριμένου επισκέπτη.
Ακολούθησαν δύο ακόμη οικοδομικές φάσεις. Η τρίτη περιλάμβανε την προσθήκη υπνοδωματίου στον δεύτερο όροφο, ενώ η τέταρτη, το 1938, αφορούσε την κατασκευή βοηθητικών κτισμάτων με αποθήκη, κουζίνα, χώρους υγιεινής και φωτογραφικό θάλαμο, ολοκληρώνοντας τη σημερινή μορφή του συγκροτήματος.
Μετά τον θάνατο της Αικατερίνης Πελεκάνου, το 1956, το Αρχοντικό περιήλθε στη δικαιοδοσία του μοναστηριακού «Ιδρύματος Ελέους», το οποίο στη συνέχεια το δώρισε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία, με όρο να λειτουργήσει ως Μουσείο. Ακολούθησαν εργασίες συντήρησης και επισκευής από την Αρχαιολογική Υπηρεσία, ενώ το 1981 ολοκληρώθηκε η μετατροπή του Αρχοντικού σε Μουσείο με όσα αντικείμενα της οικογένειας είχαν απομείνει.
Το 2013 το μνημείο υπέστη σοβαρές ζημιές από κεραυνό και πλημμύρα, γεγονός που οδήγησε στη διακοπή της λειτουργίας του. Σήμερα, το έργο της αποκατάστασης στοχεύει στη δομική θωράκιση, στη διατήρηση της αυθεντικότητας και στην ανάδειξη του μνημείου, με γνώμονα τις αρχές του Χάρτη της Βενετίας και τον μελλοντικό του ρόλο ως τμήμα του μουσειακού συνόλου της Καλύμνου.
Οι προτεινόμενες επεμβάσεις περιλαμβάνουν την αποκατάσταση των λιθοδομών, τη συντήρηση του ξύλινου και μεταλλικού φέροντος οργανισμού, την αντιμετώπιση της υγρασίας και των φθορών, την προστασία και ανάδειξη όλων των μορφολογικών και διακοσμητικών στοιχείων, καθώς και τον εκσυγχρονισμό των ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων και των συστημάτων πυροπροστασίας. Παράλληλα, η λειτουργική αναδιοργάνωση του περιβάλλοντος χώρου και η οργανική σύνδεση του αρχοντικού με το γειτονικό Αρχαιολογικό Μουσείο δημιουργούν τις προϋποθέσεις για την πλήρη επανάχρηση του μνημείου και τη μακροχρόνια προστασία του.
Αποκαθίστανται επίσης τα ιστορικά, αρχιτεκτονικά και διακοσμητικά στοιχεία του Αρχοντικού Βουβάλη. Οι εργασίες περιλαμβάνουν τη συντήρηση των εξωτερικών και εσωτερικών επιχρισμάτων, του ζωγραφικού διακόσμου, των τοιχογραφιών και των ιστορικών χάρτινων ταπετσαριών, καθώς και των ξύλινων, μεταλλικών, λίθινων, κεραμικών και τσιμεντένιων στοιχείων, των βικτωριανών τζακιών και του υπόλοιπου κτηριακού διακόσμου.
Οι επεμβάσεις περιλαμβάνουν καθαρισμούς, στερεώσεις, απομάκρυνση ασύμβατων μεταγενέστερων προσθηκών, συμπληρώσεις με συμβατά υλικά, αισθητική αποκατάσταση και μέτρα προστασίας κατά τη διάρκεια των αναστηλωτικών εργασιών, ώστε να διασφαλιστεί η μέγιστη δυνατή διατήρηση του αυθεντικού υλικού και η μακροχρόνια προστασία του μνημείου.
ΦΩΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ/STR
