Ένα μικρό παλαιοπωλείο βιβλίων στο Βερολίνο έκρυβε στα ράφια του ένα σπάνιο ντοκουμέντο: ένα βιβλιαράκι 80 σελίδων, ιδιωτική έκδοση του 1994, που τράβηξε αμέσως την προσοχή του Γιαννιώτη Γιώργου Βραζιτούλη, ο οποίος ζει και εργάζεται στη Γερμανία.
Συγγραφέας του βιβλίου ήταν ένας Γερμανός στρατιώτης που υπηρέτησε στη γερμανική Βέρμαχτ στο Σώμα των Ορεινών Καταδρομέων. Το περιεχόμενό του είχε τίτλο «Το Εντελβάις-Βαριετέ της Πρώτης Ορεινής Μεραρχίας κάτω από τον ήλιο της Ελλάδας».
Ο Γιώργος Βραζιτούλης εξηγεί ότι, με το πρώτο ξεφύλλισμα, κατάλαβε πως είχε στα χέρια του μια σπάνια μαρτυρία Γερμανού στρατιώτη από τη θητεία του στα Γιάννενα, από τον Αύγουστο έως τον Νοέμβριο του 1943. Ο Γερμανός ζωγράφος και γραφίστας Ρόλαντ Σμίτ, που υπηρέτησε στην Εντελβάις, κρατούσε τότε προσωπικό ημερολόγιο και το μετέφερε σε βιβλίο, μαζί με πολλές φωτογραφίες και σκίτσα από τα Γιάννενα αλλά και από άλλες περιοχές, όπως η Ηγουμενίτσα, η Παραμυθιά και η Κέρκυρα, όπου ταξίδευε το Βαριετέ για την ψυχαγωγία των γερμανών στρατιωτών.
Το Βαριετέ
Ο Ρόλαντ Σμιτ υπηρετούσε στο Σώμα των Ορεινών Καταδρομέων και, όταν βρισκόταν στο ρωσικό μέτωπο, όπως αναφέρει στο ημερολόγιό του, «είχε την καλή τύχη, τον Ιανουάριο του 1942, να συμμετάσχει, μετά από εντολή του διοικητή της 1ης Ορεινής Μεραρχίας, στρατηγού Χούμπερτ Λαντς (Hubert Lanz), στη δημιουργία ενός στρατιωτικού θιάσου-βαριετέ με το τιμητικό όνομα Εντελβάις-Βαριετέ».
Η 1η ορεινή Μεραρχία, η αιματοβαμμένη Εντελβάις που διέπραξε εγκλήματα σε βάρος αμάχων, εισέβαλε στην Ήπειρο τον Ιούνιο του 1943 και η Διοίκηση της εγκαταστάθηκε στα Γιάννενα. Ο θίασος την ακολούθησε, ανασυγκροτήθηκε και έδωσε σειρά παραστάσεων στα Γιάννενα, τη Φλώρινα, την Κορυτσά, τους Φιλιάτες, την Ηγουμενίτσα, την Κέρκυρα και στους Αγίους Σαράντα. Ο κ. Βραζιτούλης παραθέτει αποσπάσματα από τις σελίδες του βιβλίου.
Οι αναφορές για τα Γιάννενα στο ημερολόγιο του Σμιτ ξεκινούν στις 20 Αυγούστου 1943, την ημέρα της άφιξής του στην ηπειρωτική πρωτεύουσα. Στην πρώτη του βόλτα στην πόλη φαίνεται πως εντυπωσιάστηκε: «Στα ξενοδοχεία κάθονται οι προύχοντες σαν να ζούσαν στις παλαιότερες εποχές. Σ’ αυτή την πόλη στροβιλίζεται μια τόσο έντονη, ζωηρή, νοτιοευρωπαϊκή ζωή, που δεν συναντήσαμε πουθενά έως τώρα. Τα μαγαζιά, τα καρότσια με τις πραμάτειες, τα εργαστήρια, οι ταβέρνες είναι όλα ανοιχτά προς τη μεριά του δρόμου, συχνά υπαίθρια. Μπορεί να πει κανείς ότι η ζωή κυλάει δημόσια, έξω στο δρόμο… Χαζεύουμε όλον αυτόν τον κόσμο και μας φαίνεται σαν να ζούμε μια μικρή περιπέτεια, γεμάτη ερεθίσματα και ιδιαιτερότητες».
Το πρόγραμμα των παραστάσεων περιλάμβανε χιουμοριστικά σκετς, ακροβατικά και ταχυδακτυλουργικά νούμερα, παραδοσιακά γερμανικά τραγούδια και χορωδιακές παρωδίες. Τις παραστάσεις μπορούσαν να παρακολουθήσουν, εκτός από τους στρατιώτες, και οι κάτοικοι της πόλης. Ο Σμιτ συμμετείχε, όπως αναφέρει, ως «τραγουδιστής, ακορντεονίστας, κιθαρίστας, σκηνοθέτης προγράμματος, μπαλέτου και άλλων καλλιτεχνικών θεμάτων» στην 14μελή ομάδα. Στα Γιάννενα, οι παραστάσεις δίνονταν στον κινηματογράφο του Ορφέα, δίπλα στο Ξενοδοχείο Ακροπόλ, έδρα τότε της γερμανικής στρατιωτικής διοίκησης.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκαλεί το γεγονός ότι, σύμφωνα με τις σημειώσεις του ημερολογίου του, υπήρχε μια ευχάριστη διάθεση μέσα σε μια ειρηνική, για τα 14 μέλη του θιάσου, καθημερινότητα, μακριά από στρατιωτικές ή άλλου είδους εγκληματικές επιχειρήσεις ενάντια στους αντάρτες ή τον άμαχο πληθυσμό. Μάλιστα αναφέρει πως, όταν έβρισκε χρόνο, έβγαινε συχνά και ζωγράφιζε στα σοκάκια της πόλης, ενώ τις ζεστές μέρες δεν έλειπε από το πρόγραμμα το κολύμπι με την παρέα του στη λίμνη.
Στις σημειώσεις του δεν υπάρχει καμία αναφορά στο Ολοκαύτωμα των Λιγγιάδων, όταν όλη η πόλη έβλεπε από μακριά την κόλαση της φωτιάς με τους 86 εκτελεσθέντες, στις 3 Οκτωβρίου 1943. Αν και όπως σημειώνει εκείνη την ημέρα επρόκειτο να γίνει η έναρξη των παραστάσεων στα Γιάννενα, αναφέρεται μόνο στην κηδεία του αντισυνταγματάρχη Σάλμινγκερ, που είχε χάσει τη ζωή του σε ενέδρα του ΕΔΕΣ κοντά στο Κουκλέσι και κηδεύτηκε στην Πρέβεζα. «Σήμερα, θα ήταν κανονικά πρεμιέρα αλλά αναβλήθηκε λόγω της κηδείας του Σάλμινγκερ. Το πρωί κάναμε μερικές πρόβες το μπαλέτο. Ετοιμάστηκε και το τρίτο πλακάτ. Το βράδυ ακούσαμε μουσική από το ραδιόφωνο στο γραφείο…».
Η πρεμιέρα του Βαριετέ δόθηκε στις 5 Οκτωβρίου 1943 και στέφθηκε από εξαιρετική επιτυχία, αφού μετά από τρεις κατάμεστες παραστάσεις μέσα στην ίδια μέρα στον Ορφέα, η Διοίκηση, ικανοποιημένη, επιβράβευσε τους πρωταγωνιστές με ντόπια κρασιά. Η τελευταία παράσταση του Βαριετέ «Εντελβάις» στα Γιάννενα ανέβηκε στις 14 Νοεμβρίου 1943.
Ο κ. Βραζιτούλης λέει πως στις σελίδες του βιβλίου υπάρχουν πληροφορίες και για τη διαμονή του Βαριετέ. Οι καλλιτέχνες δεν έμεναν σε στρατώνες, αλλά φιλοξενούνταν σε επιταγμένα σπίτια μέσα στην πόλη. Ο Σμιτ συγκατοικούσε με έναν συνάδελφό του, τον Βιγκ, σε ένα δωμάτιο στο φαρμακείο του Τζαβέλα, όπως αναφέρει, επί της οδού Αβέρωφ, και δείχνει εξαιρετικά ενθουσιασμένος. «Οι σπιτονοικοκύρηδες, γράφει στο ημερολόγιο, μιλάνε όλοι τους πολύ καλά γαλλικά, είναι πολύ φιλικοί μαζί μας και ταυτόχρονα συμπαθείς. Μιλάμε και εμείς γαλλικά και έτσι δεν έχουμε δυσκολίες στη συνεννόηση. Το δωμάτιό μας είναι ένα κόσμημα! Καθαρά στρωμένα κρεβάτια με χρωματιστές κουβέρτες, ένας μικρός καναπές με μαξιλάρια, κομοδίνο, ντουλάπα και νιπτήρας, έχουμε όλες τις ανέσεις». Τον σπιτονοικοκύρη του, κύριο Τζαβέλα, τον περιγράφει ως έναν «πολύ ευγενή και συμπαθητικό άνθρωπο».
Η καλλιτεχνική ομάδα του Βαριετέ έδωσε στις 15 Νοεμβρίου 1943 την τελευταία παράσταση στα Γιάννενα. Τρεις μέρες αργότερα, η 1η Ορεινή Μεραρχία αναχώρησε για τη Γιουγκοσλαβία.
Ο κ. Γιώργος Βραζιτούλης, πριν από χρόνια, αναζήτησε τον Ρόλαντ Σμίτ και τον εντόπισε να ζει στα βαθιά γεράματα στη νότια Γερμανία, σε μια μικρή πόλη. Όπως θυμάται από τη σύντομη τηλεφωνική επικοινωνία τους, όταν του είπε ότι κατάγεται από τα Γιάννενα, ζωντάνεψε η διάθεσή του, ενώ του μίλησε νοσταλγικά για την πόλη.
