Ο Γιώργος Απέργης, ο πρωτοπόρος Έλληνας συνθέτης που τιμά το Μέγαρο Μουσικής για τα 80 χρόνια από τη γέννησή του, μιλά με αφορμή το τριήμερο αφιέρωμα «Γιώργος Απέργης 80: Τρεις βραδιές στον κόσμο ενός ανανεωτή», από 9 έως 11 Οκτωβρίου. Στη συνέντευξη, ο ίδιος θυμάται τη διαδρομή του και επιστρέφει σε μια φράση-κλειδί: φόβος για την ουτοπία.
Ο Γιώργος Απέργης, που γεννήθηκε στην Αθήνα το 1945 σε καλλιτεχνικό περιβάλλον, με πατέρα τον γλύπτη Αχιλλέα Απέργη και μητέρα τη ζωγράφο Φανή Μιχαηλίδη, εγκαταστάθηκε στο Παρίσι το 1963. Εκεί ήρθε σε επαφή με τα μεγάλα ρεύματα της πρωτοπορίας στη μουσική, στα εικαστικά και στην ποίηση, σε ένα περιβάλλον που αμφισβητούσε στατικά τα «γένη» και τα «λεξιλόγια» της τέχνης.
Από τον σειραϊσμό, τη συγκεκριμένη μουσική και το έργο του Ιάννη Ξενάκη, ο Απέργης προχώρησε από το 1970 και μετά σε μια προσωπική συνθετική γλώσσα, αφήνοντας πίσω τα αυστηρά δόγματα της πρωτοπορίας. Στο έργο του ενσωμάτωσε τον αυτοσχεδιασμό, τη χειρονομία και την ανοιχτή φόρμα, με κορυφαία στιγμή την ίδρυση το 1976 στο Fontenay-sous-Bois του εργαστηρίου ATEM (Atelier Théâtre Électroacoustique et Musique), που έθεσε τις βάσεις για συλλογική έρευνα πάνω στη θεατρικότητα της μουσικής εκτέλεσης.
Μιλώντας στο Αθηναϊκό- Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων για το αφιέρωμα του Μεγάρου Μουσικής, περιγράφει ένα πρόγραμμα με έργα του από εξαιρετικούς μουσικούς και τραγουδιστές, ανάμεσά τους οι Μάρκο Μπλάου, Βάλερι Φριτς, Ventus Ensemble και Θεανώ Παπαδάκη. «Τρεις βραδιές, τρεις διαφορετικές ματιές» σε έναν δημιουργό που έκανε την ανατροπή κανόνα, ενώ και στις τρεις συναυλίες το κοινό κάθεται πάνω στη σκηνή, αφού για τον ίδιο τα όρια ανάμεσα σε ερμηνευτή και ακροατή δεν ήταν ποτέ αυτονόητα.
Ακολουθεί η συνέντευξη του Γιώργου Απέργη στο Αθηναϊκό- Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων και στον δημοσιογράφο Γιώργη-Β. Δάβο:
Στο έργο σας προσεγγίζετε διάφορες τέχνες και καλλιτεχνικά γένη (φωνή, χειρονομία, ποίηση, θέατρο), που εκτείνονται πέρα από το τυπικό φορμαλιστικό λεξιλόγιο της μουσικής σύνθεσης. Ποια ήταν η ανάγκη ή έμπνευση για να κάνετε ένα τέτοιο συνθετικό άλμα και να στραφείτε σε ένα τέτοιο «συνολικό έργο τέχνης» (Gesamtkunstwerk);
Από την αρχή, όπως λέει, τον απασχολούσε η επιθυμία να χωρέσει μέσα από τη μουσική διαφορετικές εκφράσεις και να την επεκτείνει. Όταν μιλά για μουσική, εννοεί τον ήχο, την παρτιτούρα που διαχειρίζεται τα πάντα, όπως σημειώνει, και έτσι θέλησε να ανοίξει τον δρόμο τόσο στην οπτική όσο και στη μουσική των κειμένων και των ήχων πάνω στη σκηνή. Παράλληλα, συνέχιζε να γράφει έργα για συναυλίες, όπου υπάρχει μόνο ήχος και φωνή, χωρίς θέατρο.
Τούτη η διερεύνηση, ταιριάζει πολύ με την εποχή όπου ξεκινήσατε να γράφετε μουσική. Σωστά; Η εποχή εκείνη ήταν αρκετά ενδιαφέρουσα, ας πούμε, με την καλλιτεχνική αβανγκάρντ. Και το Παρίσι ήταν το κέντρο της αβανγκάρντ στη ζωγραφική, τη μουσική, την ποίηση, τον δομισμό, τον καταστασιασμό, όλα αυτά. Αυτό το περιβάλλον, η ατμόσφαιρα του Παρισιού εκείνα τα χρόνια, ήταν μια επιρροή για εσάς, για τα έργα σας;
Ο συνθέτης απαντά πως προφανώς το περιβάλλον αυτό τον επηρέασε, καθώς υπήρχαν πολλά διαφορετικά πράγματα και έπρεπε κανείς να βρει τον δρόμο του και τον τρόπο ύπαρξής του. Ταυτόχρονα, όπως λέει, χρειαζόταν να ακούει όσα συνέβαιναν γύρω του και να στρέφεται και προς τον εαυτό του για να χαράξει τη δική του πορεία.
Το οικογενειακό σας περιβάλλον, ως .. γιος δύο σπουδαίων καλλιτεχνών, έπαιξε κάποιο ρόλο στη διαμόρφωσή σας ή στο να σας κατευθύνει σε αυτόν τον τομέα;
Για τον Απέργη, η απάντηση είναι καταφατική. Όταν ήταν παιδί, βρισκόταν πάντα στο εργαστήριο και έβλεπε τους γονείς του να δημιουργούν, κάτι που έγινε για εκείνον η ζωή και η πραγματικότητά του. Όπως λέει, δεν γνώριζε κάτι άλλο από τον πατέρα του να δουλεύει από το πρωί έως το βράδυ κάνοντας γλυπτά και τη μητέρα του να ζωγραφίζει.
Ποιες ήταν οι επιρροές και οι γνώσεις εκείνης της εποχής που έπαιξαν ρόλο στις εμπνεύσεις σας;
«Ήταν μια εποχή όπου ψάχναμε να ξεπεράσουμε αυτό που γνωρίζαμε και να πάμε προς πράγματα που δεν ξέραμε ακόμη», λέει, περιγράφοντας έναν αγώνα δρόμου προς το καινούργιο και τη μοντερνικότητα. Το ίδιο συνέβαινε, προσθέτει, στον κινηματογράφο και στη φιλοσοφία, με ένα τεράστιο άνοιγμα προς το άγνωστο. Σήμερα, όμως, βλέπει το αντίθετο: φόβος για την ουτοπία, φόβος να χαθεί κανείς σε πράγματα που δεν ελέγχει, μια κλειστή σκέψη που πολλοί άνθρωποι αντιπαλεύουν με δυσκολία.
Κάνατε μια αναφορά στη σημερινή κατάσταση και τη διαφορά με την εποχή που ζήσατε στο Παρίσι, όπου η τεχνολογία τότε ήταν μια πηγή αισιοδοξίας. Τώρα έχουμε την εισβολή της τεχνητής νοημοσύνης… Ποια είναι η διαφορά στη χρήση της τεχνολογίας τότε – για παράδειγμα από τον Ιάννη Ξενάκη, από εσάς ή άλλους συνθέτες- και στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης σήμερα;
Ο ίδιος σημειώνει ότι τότε υπήρχε η αίσθηση του ελέγχου: ο άνθρωπος τροφοδοτούσε τον υπολογιστή και εκείνος έδινε λύσεις, ανάμεσα στις οποίες μπορούσε να επιλέξει. Σήμερα, όπως λέει, το πεδίο είναι πιο αβέβαιο, καθώς δεν είναι σαφές ποιος σκέφτεται τελικά. Επιμένει πάντως ότι ο άνθρωπος θα συνεχίσει να δίνει τα δεδομένα στη μηχανή, αν και παραδέχεται πως η εξέλιξη αυτή ίσως προχωρήσει πολύ περισσότερο απ’ όσο μπορεί να φανταστεί κανείς.
Ακριβώς. Το Μέγαρο Μουσικής κάνει ένα αφιέρωμα στη μουσική σας, στην παρουσία σας στο πάνθεον της σύγχρονης μουσικής. Τι συναισθήματα σας γεννά αυτό;
Ο Απέργης δηλώνει πολύ ευγνώμων και χαρούμενος, τονίζοντας πως θεωρεί τιμή να παίζεται η μουσική του στη χώρα του και για το ελληνικό κοινό. Λέει επίσης πως η υγεία του δεν του επιτρέπει να παραστεί, αφού δεν μπορεί να ταξιδέψει προς το παρόν, όμως θα το ζήσει μαζί με τους μουσικούς, τους διοργανωτές και το κοινό.
Είναι κρίμα που δεν θα σας δούμε. Θα ήταν πολύτιμο για όλους μας και μια σπουδαία ευκαιρία για όλους εμάς εδώ στην Ελλάδα να ήσασταν παρών όταν εκτελούνται τα έργα σας.
Απαντά πως και για τον ίδιο θα ήταν μεγάλη χαρά να βρεθεί εκεί και ελπίζει να μπορέσει να έρθει τον Νοέμβριο, εφόσον είναι καλύτερα. Αναφέρει ότι έχει αναπνευστικά προβλήματα και γρίπη, ενώ κάνει ιδιαίτερη αναφορά στη Θεανώ Παπαδάκη, την οποία χαρακτηρίζει εξαιρετική τραγουδίστρια που θα ερμηνεύσει τη μουσική του, μαζί με το σύνολο Ergon Ensemble τον Νοέμβριο. Εξηγεί πως τη γνώρισε στο Παρίσι και πως οι συντελεστές των συναυλιών είναι πολύ καλοί μουσικοί.
Θέλετε να αφιερώσετε αυτό το τρίπτυχο των εκδηλώσεών σε κάποιον; Σε ανθρώπους που έχετε στην καρδιά σας ή που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη ζωή σας;
Η αφιέρωση, λέει, είναι στους γονείς του. «Αφιερώνω τις τρεις βραδιές στους γονείς μου», αναφέρει χαρακτηριστικά.
* Αναλυτικά το πρόγραμμα του αφιερώματος του Μεγάρου στον Γιώργο Απέργη στο ακόλουθο link: https://www.megaron.gr/giorgos-apergis-80/
Γιώργης- Βύρων Δάβος
