Πριν από 90 χρόνια, στις 19 Αυγούστου 1936, η λυρική φωνή του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα σίγησε για πάντα από σφαίρα των στρατιωτών του πραξικοπηματία Φρανθίσκο Φράνκο. Ο ποιητής δολοφονήθηκε στη Γρανάδα, στην αγαπημένη του γενέτειρα, όμως μέχρι σήμερα δεν έχει εξακριβωθεί πού βρίσκονται τα οστά του, ανάμεσα στους πολλούς ομαδικούς και ανώνυμους τάφους που εξακολουθούν να αποκαλύπτονται στην Ισπανία.
Ο πόνος και ο θάνατος, δύο από τα βασικά θέματα της ποίησης και της δραματουργίας του Λόρκα, τον βρήκαν στην πιο δημιουργική του στιγμή. Η δολοφονία του, μαζί με τον βομβαρδισμό της Γκερνίκα, θεωρείται από τα πιο συμβολικά γεγονότα του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου, ενώ ο αντίκτυπος του χαμού του παραμένει ζωντανός και σήμερα, συγκινώντας εκατομμύρια ανθρώπους.
Το έγκλημα δεν ήταν μια τυχαία και «παράπλευρη απώλεια». Αντίθετα, εξέφραζε τη σκοταδιστική ιδεολογία των εκτελεστών του, που έβλεπαν στο πρόσωπο του πρωτοπόρου ποιητή, του δηλωμένου ομοφυλόφιλου και του μαχητικού αριστερού τον αντίπαλο της αντιδραστικής, καθολικής και βίαιης Ισπανίας, η οποία βυθίστηκε στα 40 σκοτεινά χρόνια της δικτατορίας και σε μακρόχρονο τρόμο και οπισθοδρόμηση.
Η δολοφονία του Λόρκα, σχεδόν ταυτόχρονη με την έναρξη της αδελφοκτόνου σύρραξης, ενέπνευσε και τους ποιητές της Πορτογαλίας, που ζούσε ήδη υπό δικτατορικό ζυγό, και έγινε αφετηρία για το νεο-ρεαλιστικό κίνημα στη χώρα. Ο Ζουακίμ Ναμοράντου, ο κατεξοχήν εκπρόσωπός του, επηρεασμένος από τον θάνατο του Λόρκα, του αφιέρωσε δύο ποιήματα στη συλλογή Aviso da Navegação (Οδηγίες προς Ναυτιλομένους), γράφοντας: «Ισπανία/ στη σιγή των Καθεδρικών/σεραφικά χαμόγελα της Παρθένου/-στο στόμα σου/ αίμα και χολή».
Οι ανακαλύψεις νέων ποιημάτων του
Κι αν δεν υπάρχει τάφος όπου μπορεί κανείς να αφήσει λουλούδια, παρηγοριά για το σήμερα δίνουν οι νέες φωνές του ποιητή που ακούγονται κάθε φορά που η φιλολογική έρευνα φέρνει στο φως ένα ανέκδοτο σπάραγμα ή ένα υπόλοιπο του έργου του, ένα Nachlass. Τελευταίο παράδειγμα ήταν το εύρημα που παρουσίασε πρόσφατα η πανεπιστημιακός Πέπα Μέρλο, επιβεβαιώνοντας την ανακάλυψη του φανατικού θαυμαστή του Λόρκα και παραδοσιακού τραγουδιστή φλαμένκο Μιγέλ Ποβέδα, το οποίο ήταν κρυμμένο στην πίσω πλευρά ενός χειρόγραφου που είχε αποκτήσει σε δημοπρασία.
Πρόκειται για μία στροφή στο ποίημα «Γαζέλα της πικρής ρίζας», η οποία δεν είχε συμπεριληφθεί στην έντυπη μορφή του, πιθανότατα από παράβλεψη, καθώς ο ποιητής έγραφε άτακτα και δεν επιμελείτο τα ποιήματά του. Στη ρετρο πλευρά της καλλιγραφημένης εκδοχής, η παραλλαγή γράφει: «Τραγουδώ / Το ρολόι μετρά μηχανικά τις ώρες / είτε εφτά είναι, είτε δώδεκα, αδιάφορο / Εγώ δεν είμαι εδώ / Είναι το αποτύπωμα της σάρκας που άφησα φεύγοντας / Για να γνωρίζω τη θέση μου σαν επιστρέψω».
Η αειθαλής ποιητική δύναμη του Λόρκα
Ο Λόρκα υπήρξε πρότυπο δημιουργικού ανθρώπου και καλλιτεχνικής ευαισθησίας. Καλλιέργησε όχι μόνο την ποίηση, ως ένας από τους πρωτοπόρους της Γενιάς του ’27 μαζί με τους Χουάν Ραμόν, Αντίνιο Ματσάδο και Ραφαέλ Αλβέρτι, αλλά και το θέατρο, τη μουσική και το σχέδιο, ενώ υπήρξε στενός φίλος των Σαλβαδόρ Νταλί και Λουΐς Μπουνιουέλ. Ξεκίνησε το 1918 ως μοντερνιστής και, ερχόμενος σταδιακά σε επαφή με το παραδοσιακό τραγούδι της Ανδαλουσίας, βρήκε στη λαϊκή ψυχή την ανταπόκριση της δικής του έμπνευσης, το el duende, όπως το αποκαλούσε.
Με αποκορύφωμα το «Ρομανθέρο Χιτάνο», ο Λόρκα μετέτρεψε τα λαϊκά μοτίβα σε προσωπική, λυρική γλώσσα και απομακρύνθηκε από τις ηθογραφικές και νατουραλιστικές προσεγγίσεις του 19ου αιώνα. Με τις μεταφορές του και τη σκληρή ψυχολογική αποτύπωση των εικόνων και των χαρακτήρων του, από το moreno de verde luna έως τους άκληρους ξωμάχους και τους περιθωριοποιημένους τσιγγάνους, ανέδειξε σε ψυχικά ραφιναρισμένες μορφές ακόμη και τους πιο απλούς ανθρώπους. Όπως έλεγε ο ίδιος: «Εγώ πάντα θα είμαι στο πλευρό αυτών που δεν έχουν τίποτα και στους οποίους δεν επιτρέπεται καν να απολαύσουν ειρηνικά το τίποτα που έχουν».
Η πρωτοτυπία του Λόρκα βρίσκεται στον τρόπο που προσωποποίησε στοιχεία από την παράδοση και το δημοτικό τραγούδι, εντάσσοντάς τα σε έναν νέο καμβά με υφολογικές και εκφραστικές τολμήσεις. Δούλεψε διαλεκτικά με τον κόσμο που πλησίαζε, χωρίς να τον υποτάσσει στη δική του έμπνευση, αλλά χτίζοντας πάνω στα δικά του υλικά ένα δημιούργημα σε εντελώς νέα μορφή.
Ο Λόρκα κι η Ελλάδα
Η επίδραση του έργου του Λόρκα υπήρξε καταλυτική και για την ελληνική ποίηση, ξεκινώντας από τη Γενιά του ’30. Η ολοφώτεινη Ανδαλουσία του έγινε τοπίο οικείο και για τον Ελύτη, με το γλαυκό του ουρανού, το λευκό των σπιτιών και την αψιά πέτρα του Αιγαίου, με κορυφαίο παράδειγμα τα «Ρω του Έρωτα», αλλά και για τον Ρίτσο, στα «Λιανοτράγουδα», όπου η δημώδης παράδοση και η φύση αποθεώνονται μέσα από απρόσμενες, αντιφατικές σουρεαλιστικές μεταφορές.
Στη πρώτη μεταπολεμική γενιά, μέσα στο σκληρό μετεμφυλιακό κλίμα, η λυρική μέθοδος και η λαϊκή θεματολογία του Λόρκα λειτούργησαν ως διέξοδος για να παρακαμφθεί η λογοκρισία. Τυπώθηκαν πολλές ποιητικές συλλογές με «ισπανικά» ηχοχρώματα, όπως τα «Άσματα του Μανθανάρες» του Τ. Παππά, ενώ το ποίημα για τον Λόρκα του Νίκου Καββαδία παραμένει χιλιοτραγουδισμένο.
Παράλληλα, χάρη στον Κ. Κουν και σε άλλους, η αποδοχή που γνώρισαν τα θεατρικά έργα του Λόρκα στην Ελλάδα, αλλά και οι μελοποιήσεις των χορικών τους από τους Μ. Χατζιδάκι, Μ. Θεοδωράκη, Χ. Λεοντή, Μ. Γλέζο και Ν. Μαμαγάκη, δεν αποτυπώνεται μόνο στη σκηνική τους επιτυχία. Χαρακτήρες όπως εκείνοι στη Γέρμα και τον Ματωμένο Γάμο μοιάζουν να βγαίνουν από την ελληνική ύπαιθρο και παράδοση, γι’ αυτό και τα έργα του Λόρκα μιλούν στην καρδιά του Έλληνα σαν να ήταν γραμμένα για την πατρίδα και τον λαό του, όχι για την Ανδαλουσία που ο ίδιος αγάπησε και ύμνησε.
Η μνήμη του Λόρκα, 90 χρόνια μετά τη φρικαλέα εκτέλεσή του, εξακολουθεί να εμπνέει, μαζί με τους πάντα επίκαιρους και αστείρευτους σε πρωτοτυπία στίχους του. Ίσως δεν υπάρχει καλύτερο αντίο στον ποιητή από τα λόγια του φίλου και συνοδοιπόρου του Λουΐς Θερνούδα, που του αφιέρωσε το μακρύ ποίημα «Σε έναν νεκρό ποιητή» (Φ.Γκ. Λ) [A UN POETA MUERTO (F.G.L.)].
(…)
«Όμως πριν δεν γνώριζες
Την πραγματικότητα τη βαθύτερη του κόσμου αυτού :
Το μίσος, το θλιβερό μίσος των ανθρώπων,
Που πάνω σου θέλησε να σημαδέψει
Με το φρικαλέο ατσάλι τη νίκη του,
Με την ύστατη αγωνία σου
Κάτω από το φως το ήσυχο της Γρανάδας,
Μακριά ανάμεσα σε κυπαρίσσια και δάφνες,
Και ανάμεσα στους δικούς σου ανθρώπους
«Και από τα ίδια χέρια
Που μια μέρα δουλικά σε κολάκευαν.
Για τον ποιητή ο θάνατος είναι η νίκη·
Ένας άνεμος δαιμονικός τον σπρώχνει μες στη ζωή,
Και αν μια δύναμη τυφλή
Δίχως κατανόηση αγάπης
Μεταμορφώνει με ένα έγκλημα
Εσένα, τον τραγουδιστή, σε ήρωα,
Στοχάσου αντίθετα, αδελφέ,
Πώς ανάμεσα στη θλίψη και την περιφρόνηση
Μια εξουσία πιο μεγαλόψυχη επιτρέπει στους φίλους σου
Σε μια γωνιά να σαπίζουν ελεύθερα.
(…) Ας βρει η μεγάλη σου ορμή η ξελογιασμένη
Την αγνή αγάπη ενός έφηβου θεού
Ανάμεσα στην πρασινάδα των ρόδων των αιώνιων·
Επειδή αυτή η θεϊκή λαχτάρα, χαμένη εδώ στη γη,
Ύστερα από τόση οδύνη και εγκατάλειψη,
Με το δικό της μεγαλείο μας προειδοποιεί
Για κάποιον νου δημιουργό απέραντο,
Που συλλαμβάνει τον ποιητή σαν γλώσσα της δόξας του
Και έπειτα τον παρηγορεί μέσα από τον θάνατο» (μτφ Γ-Β.Δάβος).
Γιώργης-Βύρων Δάβος
