Με ένα πρόγραμμα ελληνικής λόγιας και λαϊκής μουσικής εμπνευσμένο από το έργο του Νίκου Καζαντζάκη, η Εθνική Λυρική Σκηνή έκανε ένα ιδιαίτερα επιτυχημένο ντεμπούτο στη Νέα Υόρκη, την Πέμπτη 15 Οκτωβρίου 2026. Το κοινό που γέμισε την αίθουσα Stern Auditorium / Perelman Stage, χωρητικότητας 3.000 θέσεων, στο ιστορικό Carnegie Hall, σηκώθηκε όρθιο και χειροκρότησε συγκινημένο την Ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, τον αρχιμουσικό Βασίλη Χριστόπουλο, το Σύνολο Μάνος Χατζιδάκις και τις σολίστ Ανίτα Ρατσβελισβίλι και Μαρία Κωστράκη.
Η συναυλία πραγματοποιήθηκε με τη δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ), για την ενίσχυση της καλλιτεχνικής εξωστρέφειας της ΕΛΣ, ενώ στηρίχθηκε από την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και χρηματοδοτήθηκε από το υπουργείο Πολιτισμού. Το πρόγραμμα, με τίτλο «Nikos Kazantzakis: An Odyssey in Music», ένωσε μουσικά διαφορετικές γενιές Ελλήνων συνθετών και έστησε μια γέφυρα ανάμεσα σε ποικίλες καλλιτεχνικές διαδρομές που επηρεάστηκαν βαθιά από τον πνευματικό κόσμο του Νίκου Καζαντζάκη και την Κρήτη.
Η συναυλία άνοιξε με την Ορχήστρα της ΕΛΣ να ερμηνεύει το νεανικό έργο του Δημήτρη Μητρόπουλου (1896-1960), την «Κρητική γιορτή», σε ενορχήστρωση για μεγάλη ορχήστρα από τον Νίκο Σκαλκώτα. Ο κορυφαίος Έλληνας μαέστρος του 20ού αιώνα, και μεταξύ άλλων διευθυντής της Φιλαρμονικής της Νέας Υόρκης, το έγραψε εμπνευσμένος από τη μαντινάδα «Δεν θα μαγειρέψω πια κουκιά, δεν θα βάλω πια κατσαρόλα», που άκουσε το 1917 όταν υπηρετούσε στην Μπάντα της Στρατιωτικής Φρουράς της Αθήνας. Ο Μητρόπουλος, προσωπικός φίλος του Νίκου Καζαντζάκη, αφιέρωσε την «Κρητική γιορτή» στον τότε πρωθυπουργό της Ελλάδας Ελευθέριο Βενιζέλο και αξιοποίησε μελωδίες με ύφος ύστερου ρομαντισμού και έντονες ηχητικές αποχρώσεις, δείχνοντας την πρόθεσή του να απελευθερωθεί από τους κανόνες μιας Εθνικής Σχολής. Στη συνέχεια, οι «Τρεις κρητικοί χοροί» του Νίκου Σκαλκώτα (1904-1949), κορυφαίου συνθέτη της νεοελληνικής μουσικής, έφεραν στο Carnegie Hall την ενέργεια, τον παλμό και τη λεβεντιά της κρητικής παράδοσης. Ο συνθέτης κράτησε το λαϊκό και αυθεντικό χρώμα των χορών, όπως ο πηδηχτός, ο συρτός και ο πεντοζάλης, δίνοντάς τους παράλληλα το προσωπικό του πολυφωνικό και συχνά πρωτοποριακό ύφος. Η επιθυμία του Σκαλκώτα στους «Ελληνικούς χορούς» (1931-1935) ήταν να ενώσει τη δημοτική παράδοση με τη λόγια μουσική, αναδεικνύοντας τα χαρακτηριστικά και την ποικιλομορφία του ελληνικού τοπίου και χρησιμοποιώντας σύγχρονες ενορχηστρωτικές τεχνικές.
Το πρώτο μέρος έκλεισε με θερμότατο χειροκρότημα για το συμφωνικό έργο «Amor Fati» του Γιώργου Κουμεντάκη, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Αμερική σε ιδιαίτερη ανάγνωση από τον Βασίλη Χριστόπουλο. Το έργο γράφτηκε το 2007 για τα πενήντα χρόνια από τον θάνατο του συγγραφέα και αποτυπώνει την καζαντζακική αποδοχή της μοίρας, αλλά και τη βαθιά σχέση του συνθέτη με την κρητική μουσική ταυτότητα. Amor Fati θεωρείται σημαντικό ορόσημο της συνθετικής εργασίας του καλλιτεχνικού διευθυντή της ΕΛΣ, Γιώργου Κουμεντάκη, ενός από τους πιο προικισμένους και πολυδιάστατους Έλληνες συνθέτες της εποχής μας, και ενσωματώνει την κρητική μουσική παράδοση χωρίς παραδοσιακά όργανα, μέσα από αφαιρετική ορχηστρική γραφή. Ο συνθέτης μεταφέρει ποιητικά τον λόγο του Καζαντζάκη μέσα από καταγραφές κελαηδισμάτων πουλιών. Η ισορροπία ανάμεσα στους διονυσιακούς ήχους των πνευστών και στα απολλώνια έγχορδα παραπέμπει στην «τραγική» συνύπαρξη πνεύματος και σώματος, λόγου και πάθους, αλλά και στην αγάπη για το πεπρωμένο και τη διπλή υπόσταση του ανθρώπου.
Με τον «Καπετάν Μιχάλη» του Μάνου Χατζιδάκι (1925-1994) άνοιξε το δεύτερο μέρος της συναυλίας, προκαλώντας έντονη συγκίνηση στο κοινό. Το έργο παρουσίασε με ευαισθησία το Σύνολο Μάνος Χατζιδάκις με σολίστ τη Μαρία Κωστράκη και μουσική διεύθυνση του Βασίλη Χριστόπουλου. Ο Χατζιδάκις εμπνεύστηκε τον κύκλο από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη, χρησιμοποιώντας στίχους πάνω σε αυτούσιες φράσεις του συγγραφέα. Το έργο επικεντρώνεται στη συνύπαρξη Ελλήνων και Τούρκων στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη του 19ου αιώνα. Σε αυτό το δημοφιλέστατο έργο, οι καζαντζακικές θεματικές της ελευθερίας, της θυσίας και της εσωτερικής σύγκρουσης μετασχηματίζονται στη μουσική του Χατζιδάκι όχι ως επική αφήγηση, αλλά ως λυρικό και υπαρξιακό σχόλιο.
Με τον διονυσιακό «Ζορμπά» του Μίκη Θεοδωράκη ολοκληρώθηκε, μέσα σε κλίμα γιορτής και ανάτασης, η συναυλία της ΕΛΣ στη Νέα Υόρκη. Ο «Χορός του Ζορμπά», στη συμφωνική του εκδοχή, ενθουσίασε και συγκίνησε όχι μόνο το κοινό της Ομογένειας, αλλά και τους Αμερικανούς που βρέθηκαν στη συναυλία. Η μουσική του Θεοδωράκη για την ταινία «Ζορμπάς» του Μιχάλη Κακογιάννη (1964), βασισμένη στο μυθιστόρημα του Καζαντζάκη «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», έγινε σύμβολο της ελευθερίας και ενέπνευσε γενιές θεατών σε όλο τον κόσμο. Με το έργο αυτό, ο Θεοδωράκης έδωσε στον Ζορμπά μια δική του μουσική ταυτότητα, που έχει ταυτιστεί με το ελληνικό πνεύμα διεθνώς. Η διεθνώς καταξιωμένη μεσόφωνος Ανίτα Ρατσβελισβίλι ερμήνευσε για πρώτη φορά τα τρία διάσημα τραγούδια του έργου («Με τ’ αστεράκι της αυγής», «Μαρίνα», «Στρώσε το στρώμα σου»), ενώ η Ορχήστρα της ΕΛΣ υπό τον Βασίλη Χριστόπουλο έδωσε ερμηνεία απόλυτα πιστή στο πνεύμα του Θεοδωράκη, αποσπώντας θερμότατο χειροκρότημα και επευφημίες.
Η συναυλία έγινε στο πλαίσιο του εορτασμού των 30 χρόνων φιλανθρωπικής δράσης του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ), παρουσία του προέδρου του διοικητικού συμβουλίου του ΙΣΝ Ανδρέα Δρακόπουλου και στελεχών του Ιδρύματος. Επίσημος εταιρικός συνεργάτης για το ντεμπούτο της ΕΛΣ στο Carnegie Hall είναι η Capital Clean Energy Carriers και ο Ευάγγελος Μαρινάκης, ο οποίος στηρίζει το έργο του Νίκου Καζαντζάκη ως μέγας χορηγός του Μουσείου Καζαντζάκη στο Ηράκλειο της Κρήτης. Ο Ευάγγελος Μαρινάκης και στελέχη της Capital Clean Energy Carriers έδωσαν το «παρών» στη συναυλία της ΕΛΣ. Η εμφάνιση της ΕΛΣ στη Νέα Υόρκη τελέστηκε υπό την αιγίδα του γενικού προξενείου της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη και της Ελληνορθόδοξης Αρχιεπισκοπής της Αμερικής. Παρόντες ήταν η γενική πρόξενος Ιφιγένεια Καναρά και ο Θεοφιλέστατος Επίσκοπος Διοκλείας Νεκτάριος, ο οποίος εκπροσώπησε την Ελληνορθόδοξη Αρχιεπισκοπή Αμερικής.
