Το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας της Ακαδημίας Αθηνών παρουσιάστηκε στη δεύτερη, αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη έκδοσή του, με 500 νέα λήμματα να προστίθενται στο λεξιλόγιο. Η παρουσίαση έγινε χθες το βράδυ, Τρίτη 3 Νοεμβρίου, στην Αίθουσα Τελετών της Ακαδημίας Αθηνών.
«Η αγάπη μας για τη γλώσσα πρέπει να είναι ανάλογη με την αγάπη μας για τους ανθρώπους, να επιδεικνύεται καθημερινά εμπράκτως», είπε ο ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Γλωσσολογίας του ΕΚΠΑ Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, υπεύθυνος για τη δεύτερη έκδοση, κλείνοντας την ομιλία του.
Στην τελετή παρέστησαν εκπρόσωποι της ηγεσίας των Ενόπλων Δυνάμεων, της εκκλησιαστικής Αρχής, του πολιτικού, επιστημονικού και δημοσιογραφικού κόσμου, καθώς και πλήθος ακαδημαϊκών, ενώ την έναρξη έκανε με προσφώνηση ο πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, Νικηφόρος Διαμαντούρος. «Κάθε λέξη κουβαλάει κάτι από τον τρόπο με τον οποίο ένας λαός είδε, αισθάνθηκε κι ερμήνευσε τον κόσμο», ανέφερε, προσθέτοντας ότι η γλώσσα είναι μια ζωντανή δημιουργία που διαμορφώνεται μαζί με τους ανθρώπους. «Το Λεξικό που παρουσιάζουμε σήμερα βρίσκεται ακριβώς στο σημείο όπου η μνήμη συναντά τη δημιουργία», σημείωσε, καταλήγοντας ότι το ζητούμενο είναι να παρακολουθούμε άλλους κόσμους και να συνομιλούμε με άλλες γλώσσες χωρίς να χάνουμε τη δική μας φωνή.
Ο γγ της Ακαδημίας Αθηνών, Αντώνιος Ρεγκάκος, συνέδεσε την παρουσίαση με τη συμπλήρωση 100 χρόνων από την ίδρυση του θεσμού, σημειώνοντας ότι η διάρκεια ενός επιστημονικού οργανισμού αποκτά περιεχόμενο μέσα από τη συνέχεια και την ποιότητα του έργου του. Τόνισε επίσης ότι το Χρηστικό Λεξικό της αποτελεί προσφορά που απευθύνεται όχι μόνο στην επιστημονική κοινότητα, αλλά και σε κάθε άνθρωπο που θέλει να γνωρίσει καλύτερα τη γλώσσα, ενώ συνεχάρη όσους συνέβαλαν στην ολοκλήρωση της έκδοσης.
Στη συνέχεια, ο τ. πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, Μιχάλης Τιβέριος, αναφέρθηκε σε ένα ιστορικό περιστατικό: την επιστολή παραίτησης του Δημητρίου Αιγινίτη το 1927, ο οποίος είχε συντάξει την απόφαση της 18ης Μαρτίου 1926 για την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών. Υπενθύμισε ότι ο πρωτεργάτης του ιστορικού Λεξικού, ο πατέρας της ελληνικής Γλωσσολογίας και τότε πρόεδρος Γεώργιος Χατζιδάκις είχε στεγάσει το προσωπικό σύνταξης του Λεξικού σε δύο από τους πέντε διαθέσιμους χώρους του Μεγάρου της Ακαδημίας, ενώ η παραίτηση έπεσε ως «βόμβα» στα θεμέλια της νεοϊδρυθείσης Ακαδημίας, με μέλλον αβέβαιο μετά την πτώση της Δικτατορίας του Πάγκαλου. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, όπως είπε, δημοσιεύθηκε Προεδρικό Διάταγμα με το οποίο το ιστορικό Λεξικό εντάχθηκε οριστικά στη δικαιοδοσία της Ακαδημίας Αθηνών.
Στο λημματολόγιο της νέας έκδοσης έχουν προστεθεί περίπου 500 νεολογισμοί, όπως ανέφερε ο τ. Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας Αθηνών, Χρήστος Ζερεφός, ο οποίος μίλησε για τον αγώνα δρόμου που απαιτείται ώστε να επικαιροποιείται ένα λεξικό σαν αυτό που παρουσιάστηκε. Έφερε παραδείγματα από τις επιστήμες του περιβάλλοντος και σημείωσε ότι ανάμεσα στους νέους όρους περιλαμβάνονται λέξεις από ειδικά θεματικά πεδία που πλέον έχουν περάσει στην κοινή γλώσσα ως διαχεόμενη ορολογία, κατά Χαραλαμπάκη.
Ο Χριστόφορος Χαραλαμπάκης ευχαρίστησε πρώτα απ’ όλα τους 35 συνεργάτες του, με τους οποίους υλοποιήθηκε το έργο ύστερα από 12ετή εργασία, και απέτισε φόρο τιμής σε όσους τον στήριξαν στη μακρά πορεία του, όπως οι Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος, Νικόλαος Κονομής και Βασίλειος Χ. Πετράκος.
Ο ίδιος συνέταξε, όπως αναφέρθηκε, περισσότερα από 500 νέα λήμματα που αποτυπώνουν τις σύγχρονες επιστημονικές ανακαλύψεις και τις κοινωνικές αλλαγές. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται οι όροι αντιεμβολιαστής, βάιμπερ, γαμοβάφτιση, εξέλ, κορονοϊός, κρυπτονόμισμα, λεσβοφοβία, μπρέκφαστ, πάουερ πόιντ, ρευματοκλοπή, Ρωσοπόντιος, σκεπάς, τεμπελόπιτα, υγράλατος, υπερτουρισμός και χιονοκαταιγίδα. Ο συνολικός αριθμός των λημμάτων και των συμπλόκων, όπως το μεταφραστική ιατρική, φτάνει περίπου τα 75.500, ενώ στο λήμμα κάνω περιλαμβάνονται ακόμη 220 εσωτερικά λήμματα, όπως κάνω μάθημα, κάνω πάρτι και κάνω πέτρα την καρδιά μου.
Σύμφωνα με τη σχετική ανακοίνωση της Ακαδημίας Αθηνών, το λεξικό παρουσιάζει 17 καινοτομίες, μεταξύ των οποίων η κατάρτιση του λημματολογίου από εκτενείς έντυπες και ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων με καθοριστικό κριτήριο τη στατιστική συχνότητα, η καθιέρωση διπλής ορθογραφίας για ορισμένες λέξεις, η συστηματική αναγραφή της επιστημονικής ονομασίας ζώων και φυτών για πρώτη φορά σε νεοελληνικό λεξικό, η αναλυτική παρουσίαση των συνδυαστικών δυνατοτήτων των λέξεων, ο ακριβής υφολογικός προσδιορισμός λέξεων και εκφράσεων και η παράθεση της χρονολογίας πρώτης εμφάνισης πολλών αγγλικών και γαλλικών λέξεων και στερεότυπων εκφράσεων.
Οι συνδυαστικές δυνατότητες των λέξεων εμπλουτίστηκαν σε μεγάλο βαθμό, καθώς στα 25 επίθετα που συνδέονται με το λήμμα απάντηση προστέθηκαν άλλα 8: αυτονόητη, διευκρινιστική, έμμεση, ενδεικτική, καθαρή, καθυστερημένη, λεπτομερής και προφανής. Παράλληλα, προστέθηκαν εκατοντάδες νέες ή αναλυτικότερες ετυμολογίες, καθώς και οι αρχικές σημασίες πολλών λέξεων που επικράτησαν ως μεταφραστικά ισοδύναμα.
Η σημασία του έργου αναλύεται στους τρεις εμβληματικούς προλόγους που υπογράφουν ο Μιχάλης Α. Τιβέριος, ο τότε Γενικός Γραμματέας Χρήστος Σ. Ζερεφός και ο τότε Γραμματέας επί των Δημοσιευμάτων και νυν Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας Αντώνιος Ρεγκάκος. Για ιστορικούς λόγους διατηρείται και ο πρόλογος της πρώτης έκδοσης του 2014, που συνέταξε ο Γενικός Γραμματέας Βασίλειος Χ. Πετράκος.
Το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας κυκλοφορεί σε δύο καλαίσθητους τόμους μεγάλων διαστάσεων, 29 x 20,5 εκ., με νέα στοιχειοθεσία. Ο πρώτος τόμος (Α-Λ) έχει 1.129 σελίδες και ο δεύτερος (Μ-Ω) 1.028, δηλαδή συνολικά 2.157 σελίδες, με βάρος τεσσάρων κιλών και τετρακοσίων γραμμαρίων. Η εκτύπωση έγινε σε χαρτί Specialprint 60 gr και, για ευκολότερη ανάγνωση, τα λήμματα και οι σταθερές λεξικές συνάψεις αποτυπώνονται με έντονο μπλε χρώμα και αναπτύσσονται σε τρεις στήλες. Οι δύο τόμοι διατίθενται σε τιμή 70 ευρώ, κάτω του κόστους, στο Βιβλιοπωλείο της Ακαδημίας, στην Πανεπιστημίου 25-29, ακριβώς απέναντι από το ιστορικό κτίριο, μέσα στη στοά.
Ο σχεδιασμός, η σελιδοποίηση, η εκτύπωση και η βιβλιοδεσία έγιναν από τις Εκδόσεις Gutenberg, με γενική εποπτεία από τον Γιάννη Μαμάη και φιλολογική επιμέλεια από το «Κέντρον Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων», με υπεύθυνη τη διευθύνουσα Ιώ Μανωλέσσου.
Η Ακαδημία Αθηνών καθιερώνει στην πράξη «Παρατηρητήριο της γλώσσας», που θα παρακολουθεί την εξελικτική πορεία του γλωσσικού οργάνου, με έμφαση στο λεξιλογικό και σημασιολογικό επίπεδο. Έτσι, το ευρύτερο κοινό θα ενημερώνεται υπεύθυνα για ζητήματα γλωσσικής χρήσης και θα διευκολύνεται το έργο όσων διδάσκουν τη Νεοελληνική ως μητρική, δεύτερη ή ξένη γλώσσα.
Από τις 9 Φεβρουαρίου 2023, η Ακαδημία Αθηνών, σε συνεργασία με το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, του οποίου νέος Πρόεδρος ανέλαβε τον Ιούνιο του 2026 ο Ακαδημαϊκός Αντώνιος Ρεγκάκος, προσφέρει δωρεάν την ηλεκτρονική έκδοση του Λεξικού στην ιστοσελίδα:
https://christikolexiko.academyofathens.gr/index.php
Κατερίνα Λυμπεροπούλου
*Στη φωτογραφία τα εξώφυλλα των δυο τόμων της δεύτερης έκδοσης του Χρηστικού Λεξικού της Νεοελληνικής Γλώσσας της Ακαδημίας Αθηνών. ΠΗΓΗ: Ακαδημία Αθηνών
