[]
Η «αυτάρκεια» παραμένει ένα αγαθό εν ανεπαρκεία, όπως προκύπτει από το κείμενο του Ευάγγελου Παπανούτσου για το πλήθος και τον ομαδισμό. Η αναφορά του, παρότι δημοσιεύτηκε το 1964, συνδέεται ευθέως με σύγχρονες μορφές συλλογικής συμπεριφοράς.
Δυο-τρεις άνθρωποι καθόμαστε ήσυχοι και καρτερικοί στη στάση και μέσα στον καλοκαιρινό ήλιο περιμένομε το λεωφορείο. Σε λίγο έρχεται ένας τέταρτος, ένας πέμπτος, ένας έκτος, και αίφνης γινόμαστε είκοσι, τριάντα, σαράντα. Τότε αλλάζει αμέσως η σκηνή. Η αδημονία, η οργή, η εξέγερση που (σε μικρό ή μεγάλο βαθμό) τις αισθανόμασταν πριν, καθένας χωριστά και για λογαριασμό του, αποκτούν τώρα μαζί με τον νέο φορέα και μιαν άλλη ένταση. Μια σπίθα και μόνο αρκεί για ν’ ανάψη η φλόγα: φτάνει να εμφανιστή το λεωφορείο κατάμεστο και ο οδηγός απρόθυμος να σταματήση και να μας πάρη. Φιλήσυχοι και σοβαροί, ακόμη και δειλοί, άνθρωποι γίνονται την ώρα εκείνη ικανοί για μεγάλες παληκαριές, αυθάδειες και ασχημίες. Την άλλη μέρα θα φέρνουν στο νου τους το επεισόδιο και θα κοκκινίζουν από ντροπή: πώς είναι δυνατόν να χάσουν σε τέτοιο βαθμό τη συστολή και την ψυχραιμία τους; Κι’ αυτή η «αγριότητα» σε ποιες αφανείς γωνιές της ψυχής ήταν κρυμμένη και βγήκε στην επιφάνεια τόσο ξαφνικά; Και η βαναυσότητα, η κακότητα, ο παραλογισμός; Αυτός είναι ο ανώμαλος και επικίνδυνος «ομαδισμός». Θα μπορούσα να πολλαπλασιάσω τα παραδείγματα και να δείξω πόσο ενιαίο είναι κατά βάθος το φαινόμενο πίσω από τις πολλές και ποικίλες παραλλαγές του: οι αταξίες και προπάντων οι ανταρσίες στην τάξη, στο λόχο, στην κατασκήνωση κ.ο.κ. ανήκουν στην ίδια κατηγορία μαζί με περιστατικά μεγάλης κλίμακας όπως λ.χ. είναι οι διωγμοί αιρετικών, οι επιδρομές και οι δηώσεις (σ.σ. λεηλασίες), της οχλοκρατίας όλων των ειδών οι τρέλες και οι βαρβαρότητες.
Μέσα στο πλήθος το άτομο γίνεται αγνώριστο. Ιδού το πρόβλημα μέσα σε μια φράση συμπυκνωμένο. Τι εξήγηση θα δώσωμε; Ο μεγάλος αριθμός, στο καθεστώς του ανθρώπου, όταν λείπη η (εξωτερική και εσωτερική) οργάνωση που οδηγεί στο πειθαρχημένο κοινωνικό σώμα, και τη συρροή τη φέρνη η ανάγκη να ξεθυμάνη ένα ερεθισμένο θυμικό, ενεργεί καταλυτικά. Προς τρεις διευθύνσεις. Πρώτα γίνεται αναδρομή προς τα πίσω, προς παρωχημένες καταστάσεις της ιστορίας του είδους, και η ομάδα χάνει τον «πολιτισμό» της και μετατρέπεται σε βάρβαρη ορδή. Το αγελαίο ένστικτο ξαναπαίρνει μορφές που η «πρόοδος» των ηθών τις έχει εδώ και χρόνους μακρούς «λησμονήσει», και εκδηλώνεται με την παλαιά του «αφροσύνη». Ο καθένας αισθάνεται, επιθυμεί και ενεργεί «όπως ο άλλος», κατ’ αντανάκλαση. Η μίμηση γίνεται κανόνας, το ομαδικό ασυνείδητο είναι τώρα παντοδύναμο, κυριαρχεί ο αυτοματισμός. Χαρακτηριστικό για τη φάση αυτή είναι το γεγονός ότι το πλήθος μεταχειρίζεται στα ξεσπάσματά του τρόπους αρχαϊκούς, μέσα πρωτόγονα: κραυγάζει ξεσκίζοντας τις φωνητικές του χορδές, χειρονομεί άγρια, τρίζει τα δόντια του, ρίχνει πέτρες, βάζει φωτιά, γκρεμίζει — κάποτε δεν διστάζει να φτάση όχι απλώς στο φόνο, αλλά και σ’ αυτήν ακόμη την ανθρωποφαγία. Έχει καταλυθή η ιστορία, ο «πολιτισμός» του, επιστρέφει στο βάρβαρο «παρελθόν» του είδους.
Έπειτα γίνεται εξίσωση προς τα κάτω. Το διανοητικό επίπεδο του πλήθους κατεβαίνει για να βρη τη γραμμή των λιγότερο ανεπτυγμένων, των αμόρφωτων, των πιο απλοϊκών. Οι άλλοι, οι πιο έξυπνοι και μορφωμένοι, όχι μόνο δεν δίνουν τον τόνο στις εκδηλώσεις, αλλά αντίθετα παθαίνουν μιαν απίστευτη «αλλοτρίωση»: χάνουν τον καλύτερο εαυτό τους και εξισώνονται με τους κάτω. Η μάζα, η σχηματισμένη από τη συγκόλληση που φέρνει μια περιστασιακή συγκίνηση, ακόμη και όταν μέσα στο άθροισμα υπάρχουν μονάδες με υψηλό συντελεστή νοημοσύνης, «παιδιαρίζει», σκέπτεται με στοιχειώδη σχήματα, αντιδρά κουτά. Αυτό το γνωρίζουν (ή το νιώθουν με τη διαίσθηση) οι μεγάλοι δημαγωγοί. Για να κερδίσουν τα πλήθη, μεταχειρίζονται ευκολονόητα, απλά, χοντροκομμένα συνθήματα· τέτοια που μπορεί να τα καταλάβη και να τα παραδεχτή ένα περιορισμένης, ισχνής διανοητικότητας κεφάλι. Όσοι μιλούν προς τη μάζα με περίτεχνους τρόπους και της προσφέρουν «υψηλές ιδέες», «πυκνά νοήματα» κτλ. δεν βρίσκουν (τουλάχιστο την ώρα του συναγερμού) καμιάν απήχηση. Αντίθετα θριαμβεύουν εκείνοι που «κατεβαίνουν» στο επίπεδό της και της μιλούν όπως μιλούμε στο «παιδί». Ο Χίτλερ στον «Αγώνα» του (θαρρώ) γράφει ότι την επιτυχία της ρητορικής του τη χρωστούσε σε μια παραίνεση του Τσώρτσιλ που έλεγε: όταν μιλής στο πλήθος, συντόνιζε τις ιδέες και το ύφος σου με τη σκέψη και το γούστο του πιο κουτού, όχι του πιο έξυπνου
Τέλος συμβαίνει μια χάλαση (σ.σ. χαλάρωση, εξασθένηση, έκλυση) του ήθους. Τούτο είναι αποτέλεσμα των δύο πρώτων καταλύσεων. Καθώς επιστρέφομε στον πρωτογονισμό και εξισωνόμαστε με τους πνευματικά ατελέστερους, αναπόφευκτο είναι να εξασθενήσουν μέσα μας οι «αντιστάσεις» που μια μακρά (συλλογική και ατομική) αγωγή έχει δημιουργήσει. Πέφτουν, ο ένας πίσω από τον άλλον, οι «φραγμοί», καταργούνται οι «αναχαιτίσεις», και μέσα στο παραφερόμενο από την ομαδική αλλοφροσύνη πλήθος το άτομο επιτρέπει στον εαυτό του «συμπεριφορές» ηθικά απαράδεκτες. Επειδή μέσα στην πυκνή μάζα διαλύεται, το «απρόσωπο» θαρρείς φέρνει πίσω το «ανεύθυνο», και η ηθική συνείδηση παραιτείται από τις υποχρεώσεις της. Έτσι εξηγούνται οι ασχημίες, οι βαναυσότητες, τα εγκλήματα που γίνονται «με ελαφριά καρδιά» και χωρίς «τύψεις» από την ομαδική αφροσύνη.
Όπως μέσα στην τύρβη (σ.σ. οχλαγωγία, θόρυβος, αναταραχή) της κοινωνικής ζωής, κατά πολύ μεγαλύτερο λόγο μέσα στον όχλο το άτομο θυσιάζεται. Αποξενώνεται από τους θησαυρούς που αποτελούν το βαθύτερο νόημα της ύπαρξής του: από την ιστορία, από το πνεύμα, από τις ευθύνες του. Περνώντας από το προσωπικό επίπεδο στο απρόσωπο, εκβαρβαρώνεται, ανοηταίνει, εξευτελίζεται. Ανέκαθεν η προσωπικότητα σώζεται μέσα στη μοναξιά. Πολύ λίγοι όμως μπορούν να ζουν μόνοι με τον εαυτό τους. Η «αυτάρκεια» των αρχαίων είναι αγαθό σπάνιο.
Τα ανωτέρω, προερχόμενα από επιφυλλίδα του Ευάγγελου Παπανούτσου που είχε δημοσιευτεί στο «Βήμα» υπό τον τίτλο «Το πλήθος» (25 Ιουνίου 1964), διατηρούν πλήρως, παρά την παρέλευση έξι και πλέον δεκαετιών, τον επικαιρικό χαρακτήρα τους.
Το φαινόμενο του «ομαδισμού», κατά την ευρηματική διατύπωση του Παπανούτσου, παραμένει ιδιαίτερα έντονο και άκρως ανησυχητικό. Τούτο καταδεικνύουν τα ξεσπάσματα οργής από αγελαίες μάζες με βάρβαρη συμπεριφορά (πρόσφατο χαρακτηριστικό παράδειγμα, τα διαδραματισθέντα στο Παρίσι και σε άλλες γαλλικές πόλεις), ο ολοένα και μεγαλύτερος αριθμός αλλοτριωμένων συνειδήσεων, το ενισχυμένο κύρος των δημαγωγών, ο ολοένα και εντονότερος εκπεσμός των αξιών και των θεσμών.
Και σε αυτά τα πεδία όπου εύλογα επικέντρωνε την προσοχή του και διατύπωνε τις παρατηρήσεις του ο Παπανούτσος, ο οξυδερκής αυτός ανατόμος της ανθρώπινης συμπεριφοράς και της κοινωνικής ζωής, οφείλουμε βεβαίως να προσθέσουμε σήμερα το χώρο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπου η ανοησία, η εκβαρβάρωση και η ανθρωποφαγία συνθέτουν, δυστυχώς, την κανονικότητα της καθημερινότητας.
Αναπόφευκτη συνέπεια όλων των προαναφερθέντων είναι η αποξένωση του σύγχρονου ανθρώπου από τους θησαυρούς που (θα έπρεπε να) νοηματοδοτούν την ύπαρξή του. Η ιστορική κληρονομιά απαξιώνεται, οι πνευματικοί ορίζοντες στενεύουν, οι προσωπικές ευθύνες αποκρούονται ή επιρρίπτονται αλλού.
Έτσι, η πνευματική αυτάρκεια, η εσωτερική αυτάρκεια, καθίσταται ακόμα περισσότερο στις μέρες μας αγαθό εν ανεπαρκεία.
Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, το βιβλίο του Παναγιώτη Φωτέα «Το πλήθος και το πρόσωπο» («Οι Εκδόσεις των Φίλων», Αθήνα, 1992).
![]()
