Η έννοια του ελληνισμού συνδέεται άμεσα με την πορεία της ελληνικής γλώσσας και, όπως δείχνει η ιστορική της διαδρομή, άλλαξε νόημα πολλές φορές μέσα στους αιώνες. Στα επόμενα άρθρα θα εξεταστεί ακριβώς αυτή η έννοια, με αφετηρία την παραδοχή ότι ο ελληνισμός θεμελιώνεται σε μεγάλες αντιθέσεις και σε ουσιαστικές πολιτισμικές διασταυρώσεις: αρχικά ανάμεσα στο ελληνικό και το βάρβαρο, στη συνέχεια ανάμεσα στο ελληνικό και το ανατολικό, όπως το προσέγγισε ο γερμανός ιστορικός Johann Gustav Droysen, και τέλος ανάμεσα στο ειδωλολατρικό και το χριστιανικό.
Πριν περάσουμε στη μελέτη του όρου ελληνισμός, κρίνεται χρήσιμο να θυμηθούμε συνοπτικά όσα έχουν ήδη παρουσιαστεί στη θεματική ενότητα της Γλώσσας για το ίδιο ζήτημα. Οι Έλληνες ήδη από τους Αρχαϊκούς Χρόνους, από τον 7ο αιώνα π.Χ., χρησιμοποιούσαν το συγκεκριμένο εθνωνύμιο για τον εαυτό τους, ενώ από τον επόμενο αιώνα άρχισαν να το αντιπαραβάλλουν προς όλους τους άλλους ανθρώπους, τους οποίους αποκαλούσαν συλλήβδην και μειωτικά βαρβάρους. Η αρνητική αυτή στάση, που εντάθηκε μετά την έναρξη των Περσικών Πολέμων, προέκυπτε από τις βαθιές διαφορές στην καταγωγή, στις έμφυτες ιδιότητες (φύσις), στα ήθη και τα έθιμα, στη γλώσσα, στην πολιτική και στη σκέψη και νοοτροπία (διάνοια).
Στα κριτήρια με τα οποία εντάσσονταν οι άνθρωποι στους Έλληνες ή στους βαρβάρους συγκαταλέγονταν συχνά η γλώσσα και η διάλεκτος. Ο Όμηρος αποκαλεί τους Κάρες βαρβαρόφωνους λόγω των ακατανόητων λόγων τους, ενώ την ίδια ονομασία χρησιμοποιεί αργότερα και ο Ηρόδοτος για τους Πέρσες. Ωστόσο, ο Ηρόδοτος, ο αρχαιότερος από τους έλληνες ιστοριογράφους του 5ου αιώνα π.Χ., δεν θεωρούσε τη γλώσσα το πιο καθοριστικό κριτήριο για την ελληνικότητα. Ο πατέρας της ιστορίας έδινε μεγαλύτερη βαρύτητα στις διαφορές των ηθών και των εθίμων, κυρίως στο θρησκευτικό πεδίο. Στο Βιβλίο Θ των Ιστοριών του, προσεγγίζει το «Ελληνικόν» ως έναν κόσμο που έχει το ίδιο αίμα, την ίδια γλώσσα, κοινά λατρευτικά κέντρα των θεών, θυσίες και ίδιες συνήθειες.
*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, έκδοση των Ιστοριών του Ηροδότου (εισαγωγή μετάφραση σημειώσεις Ευάγγελου Πανέτσου, εκδοτικός οίκος Ιωάννου & Π. Ζαχαρόπουλου, Αθήνα, 1939).
Πηγή περιεχομένου: in.gr
