Από τη γλωσσική ερμηνεία έως τη θρησκευτική φόρτιση, η έννοια του ελληνισμού αλλάζει ριζικά μέσα στους αιώνες. Το πώς ορίστηκε, από τον Ηρωδιανό έως την Πρώιμη Χριστιανική Περίοδο, δείχνει μια διαδρομή με μεγάλες μετατοπίσεις.
Αν θέλαμε να συμπυκνώσουμε σε λίγες γραμμές όσα έχουν αναφερθεί στα προηγούμενα άρθρα για τον γλωσσικό ελληνισμό —δηλαδή για τον ελληνισμό από τη σκοπιά της γλωσσικής ερμηνείας— μέχρι και την Ύστερη Αρχαιότητα, θα μπορούσαμε να στραφούμε στο σύγγραμμα του Ηρωδιανού Περί σολοικισμού και βαρβαρισμού. Εκεί διαβάζουμε ότι μερικοί θεωρούσαν πως ελληνισμός είναι η γλώσσα του ποιητή, άλλοι η κοινή διάλεκτος που σχηματίστηκε όταν οι Έλληνες συγκεντρώθηκαν στην Ίλιον, ενώ άλλοι μιλούσαν για την ετυμολογία· και, όταν κάποιος ρωτήθηκε τι είναι ελληνισμός, απάντησε πως είναι το να μπορεί κανείς να χρησιμοποιεί σωστά όλες τις διαλέκτους.
Η πρώτη ριζική μεταβολή στην έννοια του ελληνισμού σημειώθηκε κατά τη Χριστιανική Περίοδο, όταν ο όρος απέκτησε θρησκευτικό περιεχόμενο. Στα πρώτα χριστιανικά κείμενα ο ελληνισμός δηλώνει τον παγανισμό, τον πολυθεϊσμό, τη λεγόμενη θεοποιία και την ειδωλολατρική πίστη.
Οι χριστιανοί διανοητές και συγγραφείς της Πρώιμης Χριστιανικής Περιόδου, όπως ο θεολόγος Επιφάνιος, επίσκοπος Κωνσταντίας τον 4ο αιώνα, εντάσσουν τον ελληνισμό στις αιρέσεις που είχαν τις ρίζες τους στην ελληνική αρχαιότητα, ιδίως στον αρχαίο ελληνικό φιλοσοφικό στοχασμό. Στο ίδιο πλαίσιο μνημονεύουν και τους Στωικούς, τους Πλατωνικούς, τους Πυθαγορείους και τους Επικουρείους.
Στο πεδίο της εκκλησιαστικής γραμματείας, η απερίφραστη καταδίκη του ελληνισμού συνοδεύεται σχεδόν στερεότυπα από την κατηγορηματική απόρριψη του ιουδαϊσμού. Ενδεικτικές είναι οι αναφορές του Γρηγορίου Νύσσης, επιφανούς θεολόγου-φιλοσόφου και Πατέρα της Εκκλησίας, του Μεγάλου Αθανασίου, ο οποίος υποστηρίζει ότι τόσο ο ιουδαϊσμός όσο και ο ελληνισμός βρίσκονται έξω από την αλήθεια, και του Γρηγορίου του Ναζιανζηνού, διαπρεπούς καππαδόκη θεολόγου και Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως.
*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο Μέγας Αθανάσιος, πατριάρχης Αλεξανδρείας, αρνητής τόσο του ιουδαϊσμού όσο και του ελληνισμού.
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Α)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Β)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Γ)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Δ)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Ε)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος ΣΤ)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Ζ)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Η)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Θ)
