Πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια, η εμβληματική μελέτη The Spirit Level έδειχνε με αδιάσειστα στοιχεία αυτό που οι κοινωνίες σε όλο τον κόσμο διαισθάνονταν: ότι η οικονομική ανισότητα δεν είναι μόνο ένας οικονομικός δείκτης, αλλά μια τοξική δύναμη που διαλύει τον κοινωνικό ιστό, φθείρει την εμπιστοσύνη και επιβαρύνει τη δημόσια υγεία.
Σήμερα, σημειώνει το Social Europe, η εικόνα παραμένει ίδια, όμως η υπομονή των πολιτών απέναντι στις πολιτικές ελίτ φαίνεται να έχει εξαντληθεί οριστικά. Η σιωπηρή ανοχή δίνει πλέον τη θέση της σε μια γενικευμένη, οργισμένη απαίτηση για ριζική αλλαγή.
Τα ευρήματα από τον τρίτο κύκλο των παγκόσμιων ερευνών του οργανισμού Earth for All αποτυπώνουν μια κοινή γνώμη ιδιαίτερα ενωμένη απέναντι στην οικονομική αδικία.
Η διευρυνόμενη ανισότητα γεννά οργή, διαλύει την εμπιστοσύνη στο σύστημα και ανοίγει τον δρόμο στον αυταρχισμό
Εξετάζοντας 17 από τις μεγαλύτερες οικονομίες του πλανήτη, που αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 60% του παγκόσμιου ΑΕΠ και πάνω από το ένα τρίτο του πληθυσμού της Γης, τα συμπεράσματα είναι αμείλικτα. Επτά στους δέκα πολίτες δηλώνουν ξεκάθαρα ότι η οικονομική ανισότητα στη χώρα τους έχει ξεπεράσει κάθε ανεξέλεγκτο όριο. Παράλληλα, τα δύο τρίτα των ερωτηθέντων θεωρούν πλέον δεδομένο ότι το οικονομικό σύστημα είναι δομικά στημένο υπέρ των πλουσίων και των ισχυρών, ενώ σχεδόν το 70% ζητεί έναν σαρωτικό οικονομικό μετασχηματισμό.
Οι απαντήσεις αυτές δεν συνιστούν περιθωριακές διαμαρτυρίες ούτε πρόσκαιρες αντιδράσεις. Αντίθετα, δείχνουν μια συντριπτική κοινωνική συναίνεση που διαπερνά τα εισοδηματικά στρώματα, τις πολιτικές ιδεολογίες και τα γεωγραφικά σύνορα. Οι πολίτες αντιλαμβάνονται ότι το κυρίαρχο οικονομικό μοντέλο, το οποίο βάζει τη συσσώρευση πλούτου πάνω από τη συλλογική ευημερία, έχει αποτύχει παταγωδώς. Βλέπουν ένα σύστημα στο οποίο ο ακραίος πλούτος μεταφράζεται σε δυσανάλογη πολιτική επιρροή, ενώ η πλειονότητα των εργαζομένων σηκώνει το βάρος από τις διαδοχικές κρίσεις του κόστους διαβίωσης, της στεγαστικής ασφυξίας και της διάλυσης της κοινωνικής φροντίδας.
Η ακραία συσσώρευση πόρων στους λίγους αφήνει ψίχουλα στους πολλούς
Η πιο επικίνδυνη παρενέργεια αυτής της οικονομικής δυσλειτουργίας είναι η καθίζηση της εμπιστοσύνης στους δημοκρατικούς θεσμούς. Μόλις το 31% των πολιτών πιστεύει σήμερα ότι η κυβέρνησή του θα λάβει αποφάσεις προς όφελος των πολλών στις επόμενες δύο με τρεις δεκαετίες, καταγράφοντας δραματική πτώση από το 40% που είχε σημειωθεί πριν από μόλις δύο χρόνια. Όταν η πλειονότητα των ανθρώπων καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι δημοκρατικές διαδικασίες αδυνατούν να προστατεύσουν το κοινό συμφέρον, η αίσθηση της συλλογικής μοίρας διαλύεται.
Η κατάρρευση αυτή είναι πλέον ορατή στην καθημερινότητα. Τα δύο τρίτα των συμμετεχόντων στην έρευνα δηλώνουν ότι η χώρα τους είναι πολύ πιο διχασμένη σήμερα σε σχέση με πριν από μία δεκαετία. Οι κοινωνικοί αρμοί υποχωρούν κάτω από την πίεση των εντεινόμενων εντάσεων ανάμεσα σε διαφορετικές πολιτικές παρατάξεις, υψηλά και χαμηλά εισοδήματα, γηγενείς και μετανάστες, αλλά και ανάμεσα σε όσους αγωνιούν για την κλιματική κατάρρευση και σε όσους παραμένουν σκεπτικιστές.
Αυτή η βαθιά κοινωνική αποδιοργάνωση δεν είναι τυχαίο παράγωγο του εκσυγχρονισμού, αλλά άμεσο αποτέλεσμα της διεύρυνσης των ανισοτήτων. Όσο η οικονομική ανασφάλεια βαθαίνει και η κοινωνική κινητικότητα παραλύει, οι πολίτες αισθάνονται εγκλωβισμένοι, αόρατοι και απελπισμένοι. Σε αυτό το πρόσφορο έδαφος, η πολιτική του μίσους και ο λαϊκισμός ανθίζουν, στοχοποιώντας μετανάστες, μειονότητες ή απρόσωπες ελίτ, για να αποπροσανατολίσουν την κοινή γνώμη από τις πραγματικές αιτίες του προβλήματος.
Το πιο ανησυχητικό εύρημα αφορά το πώς αυτή η κρίση εμπιστοσύνης απειλεί τα ίδια τα θεμέλια της δημοκρατίας. Παρότι η υποστήριξη στη δημοκρατία ως αφηρημένη ιδέα παραμένει ισχυρή στο 68%, η πρακτική εφαρμογή της αμφισβητείται ανοιχτά. Τέσσερις στους δέκα ερωτηθέντες δηλώνουν πλέον ότι η χώρα τους θα ευημερούσε περισσότερο υπό την εξουσία ενός ισχυρού ηγέτη, ο οποίος δεν θα περιορίζεται από κοινοβουλευτικούς ελέγχους και εκλογικές διαδικασίες. Σε ορισμένες αναπτυσσόμενες και μεσαίου εισοδήματος χώρες, το ποσοστό αυτό ξεπερνά το 50%.
Πρόκειται για ηχηρή πολιτική προειδοποίηση. Όταν τα παραδοσιακά συστημικά κόμματα αποτυγχάνουν να δώσουν ουσιαστικές και δομικές μεταρρυθμίσεις, περιοριζόμενα σε επιδερμικές διαχειριστικές παρεμβάσεις, δημιουργείται ένα επικίνδυνο πολιτικό κενό. Το κενό αυτό θα καλυφθεί αναπόφευκτα από όσους υπόσχονται ριζοσπαστική δράση, αδιαφορώντας πλήρως για τις δημοκρατικές δικλείδες ασφαλείας.
Παρά το ζοφερό τοπίο, υπάρχουν συγκεκριμένες πρωτοβουλίες που δείχνουν ότι η αλλαγή πορείας είναι εφικτή. Στο διεθνές προσκήνιο διαμορφώνεται η ανεξάρτητη επιστημονική Διεθνής Επιτροπή για την Ανισότητα, με την υποστήριξη κρατών όπως η Νότια Αφρική, η Ισπανία, η Νορβηγία και η Βραζιλία, καθώς και του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ και εκατοντάδων ακαδημαϊκών. Ο φορέας αυτός, στα πρότυπα της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή, φιλοδοξεί να προσφέρει τα απαραίτητα επιστημονικά δεδομένα για την αντιμετώπιση της συγκέντρωσης του πλούτου.
Την ίδια ώρα, σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, καταγράφονται τολμηρά βήματα. Στην Καλιφόρνια, η επικείμενη ψηφοφορία για την Πρόταση 40 προτείνει μια έκτακτη φορολόγηση 5% στις περιουσίες των δισεκατομμυριούχων, με στόχο τη χρηματοδότηση της υγείας, της παιδείας και της σιτιστικής βοήθειας, δημιουργώντας ένα προηγούμενο που ενδέχεται να ακολουθήσουν και άλλες αμερικανικές πολιτείες. Παράλληλα, οι νέες εκθέσεις του ΟΗΕ για την εξάλειψη της φτώχειας πέρα από το στενό πλαίσιο της οικονομικής μεγέθυνσης δείχνουν ότι το αίτημα για υπέρβαση του ΑΕΠ αποκτά διεθνές έρεισμα.
Όλες αυτές οι προσπάθειες, όμως, απαιτούν τη θεμελίωση ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου. Οι προοδευτικές δυνάμεις και οι κυβερνήσεις καλούνται να ξεπεράσουν το στενό δόγμα της αέναης οικονομικής ανάπτυξης και να τοποθετήσουν την ανθρώπινη ευημερία και την περιβαλλοντική βιωσιμότητα στο κέντρο της πολιτικής. Οι πολίτες δεν ζητούν πλέον μερικές διορθώσεις σε μια οικονομική μηχανή που υπηρετεί τους λίγους. Ζητούν έναν εντελώς νέο προορισμό, όπου η κοινωνική συνοχή και η δικαιοσύνη θα διασφαλίζουν μια δημοκρατία προσβάσιμη και ωφέλιμη για όλους.
