Από τον ρωσικό South Stream και τον Greek Stream μέχρι τον TAP, τον Κάθετο Διάδρομο και τα υποθαλάσσια ηλεκτρικά καλώδια, η ενεργειακή στρατηγική της Ελλάδας έχει αλλάξει σημαντικά.
Για περισσότερες από δύο δεκαετίες, η Ελλάδα επιδιώκει να αποκτήσει πρωταγωνιστικό ρόλο στον ενεργειακό χάρτη της Ευρώπης, διεκδικώντας τη θέση του διαμετακομιστικού κόμβου ανάμεσα στην Ανατολή, τη Μεσόγειο και τη Δυτική Ευρώπη. Ωστόσο, τα σχέδια για την επίτευξη αυτού του στόχου δεν παρέμειναν σταθερά. Από τους αγωγούς που θα μετέφεραν ρωσικό φυσικό αέριο προς την ευρωπαϊκή αγορά, η χώρα πέρασε σταδιακά σε ένα διαφορετικό μοντέλο, με εισαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), διασυνδέσεις με γειτονικά κράτη και εξαγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές.
Καθοριστικό σημείο αυτής της μετάβασης αποτέλεσε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022. Ο πόλεμος ανέτρεψε τις ενεργειακές ισορροπίες της Ευρώπης, επιταχύνοντας την προσπάθεια απεξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο και αναβαθμίζοντας τη γεωπολιτική σημασία των χωρών που μπορούσαν να προσφέρουν εναλλακτικές οδούς τροφοδοσίας. Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η Ελλάδα βρέθηκε σε πλεονεκτική γεωγραφική θέση, καθώς διαθέτει πρόσβαση στη Μεσόγειο, υποδομές φυσικού αερίου και δυνατότητα διασύνδεσης με τα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη.
Η σημερινή εικόνα, όμως, αποτελεί αποτέλεσμα διαφορετικών πολιτικών επιλογών και σχεδιασμών, από τις κυβερνήσεις του Κώστα Καραμανλή και του Αντώνη Σαμαρά μέχρι εκείνες του Αλέξη Τσίπρα και του Κυριάκου Μητσοτάκη. Οι αγωγοί που σχεδιάστηκαν, οι συμφωνίες που δεν προχώρησαν και οι νέες υποδομές που κατασκευάστηκαν αποτυπώνουν τη μεταβολή των ενεργειακών προτεραιοτήτων της χώρας.
Από τον South Stream στον TAP και τον EastMed: Τα σχέδια των προηγούμενων κυβερνήσεων
Η προσπάθεια να μετατραπεί η Ελλάδα σε ενεργειακό σταυροδρόμι δεν ξεκίνησε με τον πόλεμο στην Ουκρανία. Ήδη από την κυβέρνηση του Κώστα Καραμανλή, η Αθήνα επεδίωκε να αξιοποιήσει τη γεωγραφική της θέση, αναπτύσσοντας ενεργειακές συνεργασίες με τη Ρωσία. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονταν δύο μεγάλα σχέδια: ο πετρελαιαγωγός Μπουργκάς – Αλεξανδρούπολη και ο αγωγός φυσικού αερίου South Stream.
Ο πρώτος θα μετέφερε ρωσικό πετρέλαιο από τη Μαύρη Θάλασσα στο Αιγαίο, παρακάμπτοντας τα Στενά του Βοσπόρου, ενώ ο δεύτερος προέβλεπε τη μεταφορά ρωσικού φυσικού αερίου μέσω της Βουλγαρίας, με έναν κλάδο να διασχίζει την Ελλάδα και να καταλήγει στην Ιταλία. Το 2008, ο Κώστας Καραμανλής και ο Βλαντιμίρ Πούτιν υπέγραψαν στη Μόσχα διακρατική συμφωνία για την ελληνική συμμετοχή στον South Stream, ένα έργο που θα μπορούσε να αναβαθμίσει σημαντικά τον ρόλο της χώρας. Ωστόσο, το 2014 η Μόσχα εγκατέλειψε οριστικά το σχέδιο, έπειτα από την επιδείνωση των σχέσεων με τη Δύση και τις διαφωνίες με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αντίστοιχα, ο πετρελαιαγωγός Μπουργκάς – Αλεξανδρούπολη δεν υλοποιήθηκε, καθώς η Βουλγαρία αποσύρθηκε από το εγχείρημα.
Με την κυβέρνηση του Αντώνη Σαμαρά, η ενεργειακή στρατηγική άρχισε να αποκτά διαφορετικό προσανατολισμό, με μεγαλύτερη έμφαση στη διαφοροποίηση των πηγών προμήθειας και στην ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια. Κεντρικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια απέκτησε ο αγωγός TAP (Trans Adriatic Pipeline), ο οποίος επιλέχθηκε το 2013 για τη μεταφορά φυσικού αερίου από το κοίτασμα Shah Deniz του Αζερμπαϊτζάν προς την Ευρώπη, μέσω Τουρκίας, Ελλάδας και Αλβανίας, με τελικό προορισμό την Ιταλία.
Η κυβέρνηση Σαμαρά υπέγραψε τον Φεβρουάριο του 2013 τη διακρατική συμφωνία με την Αλβανία και την Ιταλία, ενώ τον Ιούνιο του ίδιου έτους ο TAP επιλέχθηκε ως η διαδρομή μεταφοράς του αζέρικου αερίου προς την ευρωπαϊκή αγορά. Παράλληλα, η Ελλάδα, η Κύπρος και το Ισραήλ ανέπτυξαν συνεργασία για τον αγωγό EastMed, ο οποίος σχεδιάστηκε ώστε να μεταφέρει φυσικό αέριο από τα κοιτάσματα της Ανατολικής Μεσογείου μέσω Κύπρου και Κρήτης προς την ηπειρωτική Ελλάδα και, στη συνέχεια, προς την Ευρώπη.
Ο EastMed αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα γεωπολιτικά σχέδια της περιόδου, καθώς συνέδεε την ενεργειακή αξιοποίηση των κοιτασμάτων της Ανατολικής Μεσογείου με τη στρατηγική συνεργασία των τριών χωρών. Το 2020 υπογράφηκε η διακρατική συμφωνία Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ, ωστόσο το υψηλό κόστος, οι τεχνικές δυσκολίες της υποθαλάσσιας κατασκευής και οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις περιόρισαν τις προοπτικές υλοποίησής του.
Η κυβέρνηση του Αλέξη Τσίπρα, από την πλευρά της, επιχείρησε να επαναφέρει στο προσκήνιο την προοπτική της ρωσικής ενεργειακής συνεργασίας. Το 2015, κατά τη συνάντησή του με τον Βλαντιμίρ Πούτιν στην Αγία Πετρούπολη, συζητήθηκε η επέκταση του σχεδιαζόμενου τότε TurkStream στην ελληνική επικράτεια. Ο λεγόμενος Greek Stream θα ξεκινούσε από τα ελληνοτουρκικά σύνορα και θα μετέφερε ρωσικό φυσικό αέριο προς την Κεντρική και Δυτική Ευρώπη.
Μάλιστα, τον Ιούνιο του 2015 υπογράφηκε προκαταρκτική συμφωνία για την προώθηση του έργου, με τη ρωσική πλευρά να παρουσιάζει ένα επενδυτικό σχέδιο ύψους περίπου 2 δισ. ευρώ. Ο Τσίπρας, πάντως, είχε διευκρινίσει ότι επρόκειτο για ελληνικό αγωγό και όχι για επέκταση του TurkStream εντός της χώρας. Το εγχείρημα δεν προχώρησε, καθώς δεν εξασφαλίστηκε η απαραίτητη πολιτική και χρηματοδοτική υποστήριξη, ενώ προσέκρουσε και στις ευρύτερες ευρωπαϊκές αντιδράσεις για την ενίσχυση της εξάρτησης από τη Μόσχα.
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη και η ενεργειακή ανατροπή μετά το 2022
Όταν ανέλαβε τη διακυβέρνηση η Νέα Δημοκρατία το 2019, η Ελλάδα διέθετε ήδη ένα σημαντικό πλεονέκτημα: τον TAP, ο οποίος άρχισε να λειτουργεί το 2020, καθώς και τον τερματικό σταθμό LNG στη Ρεβυθούσα. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη συνέχισε την προώθηση του EastMed, ενώ παράλληλα έδωσε έμφαση στην ανάπτυξη νέων υποδομών φυσικού αερίου και ηλεκτρικών διασυνδέσεων.
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ωστόσο, τον Φεβρουάριο του 2022 άλλαξε ριζικά τις προτεραιότητες. Η Ευρώπη άρχισε να αναζητά επειγόντως εναλλακτικές πηγές φυσικού αερίου, περιορίζοντας την εξάρτησή της από τη Ρωσία. Η Ελλάδα βρέθηκε στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας, καθώς μπορούσε να υποδεχθεί LNG από τις διεθνείς αγορές και να το διοχετεύσει μέσω των υφιστάμενων και νέων αγωγών προς τις βαλκανικές χώρες.
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία απέκτησαν ο ελληνοβουλγαρικός αγωγός IGB, ο οποίος εγκαινιάστηκε τον Οκτώβριο του 2022, και ο πλωτός σταθμός αποθήκευσης και επαναεριοποίησης LNG (FSRU) στην Αλεξανδρούπολη, που ξεκίνησε εμπορική λειτουργία τον Οκτώβριο του 2024. Μαζί με τη Ρεβυθούσα και τον TAP, οι υποδομές αυτές διαμόρφωσαν ένα νέο δίκτυο τροφοδοσίας για τη Νοτιοανατολική Ευρώπη.
Παράλληλα, ο TAP εξακολουθεί να μεταφέρει αζέρικο φυσικό αέριο μέσω της Βόρειας Ελλάδας προς την Αλβανία και την Ιταλία, ενώ από την 1η Ιανουαρίου 2026 τέθηκε σε λειτουργία η πρώτη φάση επέκτασης της μεταφορικής του ικανότητας, προσθέτοντας περίπου 1,2 δισ. κυβικά μέτρα ετησίως.
Το νέο μεγάλο εγχείρημα είναι ο λεγόμενος Κάθετος Διάδρομος Φυσικού Αερίου (Vertical Corridor). Πρόκειται για ένα δίκτυο διασυνδεδεμένων υποδομών που αξιοποιεί τις ελληνικές εγκαταστάσεις LNG και τους αγωγούς προς Βουλγαρία, Ρουμανία, Μολδαβία και Ουκρανία, με δυνατότητα επέκτασης προς την Ουγγαρία και τη Σλοβακία. Στόχος είναι η μεταφορά φυσικού αερίου από διαφορετικές πηγές, κυρίως LNG και αέριο της Κασπίας, προς τις αγορές της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.
Η σημασία του σχεδίου αναδείχθηκε και μέσα από τη συνάντηση των υπουργών Ενέργειας Ελλάδας, Βουλγαρίας, Ρουμανίας, Μολδαβίας και Ουκρανίας με την αμερικανική πλευρά στην Αθήνα, τον Νοέμβριο του 2025. Στο επίκεντρο βρέθηκε η αξιοποίηση του διαδρόμου για τη διοχέτευση αμερικανικού LNG και άλλων μη ρωσικών προμηθειών προς τις ευρωπαϊκές αγορές. Επομένως, η Ελλάδα δεν λειτουργεί πλέον μόνο ως χώρα διέλευσης, αλλά διεκδικεί ρόλο πύλης εισόδου και αναδιανομής ενέργειας για μια ευρύτερη γεωγραφική περιοχή.
Από τους αγωγούς φυσικού αερίου στα ηλεκτρικά καλώδια
Μία ακόμη σημαντική αλλαγή στον ενεργειακό σχεδιασμό αφορά τη μετατόπιση του ενδιαφέροντος από τη μεταφορά φυσικού αερίου μέσω αγωγών προς τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πορεία του EastMed και του Great Sea Interconnector (GSI), δύο διαφορετικών έργων που αποτυπώνουν τη μεταβολή των ενεργειακών προτεραιοτήτων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ο EastMed δεν μετατράπηκε σε ηλεκτρικό καλώδιο. Αντιθέτως, η προοπτική κατασκευής του αγωγού περιορίστηκε από τις τεχνικές και οικονομικές δυσκολίες, αλλά και από τη σταδιακή αλλαγή της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής. Τον Ιανουάριο του 2022, η αμερικανική πλευρά απέσυρε την ενεργή πολιτική υποστήριξή της στο συγκεκριμένο σχέδιο, εκφράζοντας προβληματισμούς για τη βιωσιμότητα και το περιβαλλοντικό αποτύπωμά του.
Την ίδια στιγμή, η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ απέκτησε μεγαλύτερη σημασία. Το έργο, που αρχικά προωθήθηκε ως EuroAsia Interconnector και στη συνέχεια μετονομάστηκε σε Great Sea Interconnector, προβλέπει την ηλεκτρική σύνδεση της Κύπρου με την Ελλάδα και, σε επόμενη φάση, με το Ισραήλ. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ενέκρινε χρηματοδότηση 657 εκατ. ευρώ για το τμήμα Ελλάδας – Κύπρου, αναγνωρίζοντας τη στρατηγική σημασία του για την ενεργειακή ασφάλεια και την άρση της ηλεκτρικής απομόνωσης της Κύπρου.
Η διαφορά είναι ουσιαστική: αντί να μεταφέρεται φυσικό αέριο για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, το καλώδιο επιτρέπει την απευθείας ανταλλαγή ηλεκτρικής ενέργειας μεταξύ των διασυνδεδεμένων χωρών. Παράλληλα, δημιουργεί προοπτικές αξιοποίησης της παραγωγής από ανανεώσιμες πηγές, ενώ ενισχύει τη δυνατότητα μεταφοράς πλεονάζουσας ενέργειας προς τις ευρωπαϊκές αγορές.
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και το GREGY, η σχεδιαζόμενη ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Αιγύπτου. Το έργο προβλέπει τη μεταφορά έως 3.000 MW ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές της Αιγύπτου προς την Ελλάδα και, μέσω αυτής, προς άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Βρίσκεται ακόμη σε στάδιο μελετών και προετοιμασίας, με την ευρωπαϊκή αναγνώρισή του ως έργου αμοιβαίου ενδιαφέροντος να ενισχύει τις προοπτικές του.
Το ενεργειακό στοίχημα της Ελλάδας
Σήμερα, η Ελλάδα επιχειρεί να συνδυάσει δύο διαφορετικές ενεργειακές πραγματικότητες: από τη μία, παραμένει σημαντικός κόμβος φυσικού αερίου για τη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη και, από την άλλη, επιδιώκει να αποκτήσει πρωταγωνιστικό ρόλο στη μεταφορά πράσινης ηλεκτρικής ενέργειας.
Σημαντικό μέρος αυτού του σχεδιασμού αφορά και την ανάπτυξη υποδομών που θα μπορούν μελλοντικά να αξιοποιηθούν για τη μεταφορά υδρογόνου, καθώς αρκετοί νέοι αγωγοί σχεδιάζονται με δυνατότητα προσαρμογής σε τέτοιες χρήσεις. Η προοπτική αυτή συνδέεται με τη δημιουργία ενός ευρύτερου ενεργειακού δικτύου που θα μπορεί να εξυπηρετεί όχι μόνο τις σημερινές ανάγκες φυσικού αερίου, αλλά και τις μελλοντικές απαιτήσεις της ενεργειακής μετάβασης.
Ωστόσο, το πιο άμεσο και κρίσιμο στοίχημα παραμένει η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου. Στις 6 Νοεμβρίου 2026 ολοκληρώθηκε η αδειοδοτική διαδικασία από τις ελληνικές αρχές και εκδόθηκε η σχετική NAVTEX για την επανέναρξη των ερευνών από το γαλλικό ερευνητικό πλοίο Abeille Marengo. Το πλοίο αναμένεται να αναχωρήσει από το Ηράκλειο στις 10 ή 11 Νοεμβρίου, με τις εργασίες να αφορούν τη χαρτογράφηση του βυθού κατά μήκος της σχεδιαζόμενης διαδρομής
Η εξέλιξη, ωστόσο, δεν είναι απαλλαγμένη από γεωπολιτικές εντάσεις. Η Τουρκία εξέδωσε αντι-NAVTEX, αμφισβητώντας την αρμοδιότητα της Ελλάδας σε τμήμα της θαλάσσιας περιοχής των ερευνών, ενώ η Αθήνα επιμένει ότι η αδειοδότηση αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα των ελληνικών και κυπριακών αρχών. Το έργο, συνολικού προϋπολογισμού περίπου 1,9 δισ. ευρώ, παραμένει έτσι όχι μόνο μια μεγάλη ενεργειακή επένδυση, αλλά και μια δοκιμασία για τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Από τον ρωσικό South Stream και τον Greek Stream μέχρι τον TAP, τον Κάθετο Διάδρομο και τα υποθαλάσσια ηλεκτρικά καλώδια, η ενεργειακή στρατηγική της Ελλάδας έχει αλλάξει σημαντικά. Ο πόλεμος στην Ουκρανία επιτάχυνε αυτή τη μετάβαση, χωρίς όμως να αποτελεί την αφετηρία της. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι μόνο από πού θα προμηθεύεται η χώρα ενέργεια, αλλά πόσο αποτελεσματικά θα μπορεί να τη μεταφέρει, να τη διανέμει και να τη διοχετεύει στις ευρωπαϊκές αγορές. Και σε αυτή τη νέα ενεργειακή πραγματικότητα, η γεωγραφική θέση της Ελλάδας αποτελεί ένα σημαντικό πλεονέκτημα, το οποίο μένει να αποδειχθεί εάν θα μετατραπεί σε αντίστοιχο οικονομικό και γεωπολιτικό όφελος.
ΕΙΚΟΝΕΣ: EUROKINISSI
